Prácticas Relevo

Neste apartado temos as seguintes prácticas:

  • Comentario guiado dun fragmento de mapa topográfico: identificación das coordenadas xeográficas, máximas e mínimas altitudes, zonas de maiores e menores pendentes, principais cursos fluviais e orientación dos mesmos.
  • Comentario de perfís topográficos: N – S, E – O, Pireneos – Val do Ebro.
  • Mapa litolóxico de España.
  • Debuxos e gráficos con tipos de modelado: granítico, cárstico, glaciar ou volcánico.
  • Imaxes identificativas: pedras cabaleiras, badlands, páramos, canóns.
  • Esquemas do relevo costeiro: costa mediterránea.

PRÁCTICA 1: COMENTARIO MAPA TOPOGRÁFICO

APRENDEMOS A INTERPRETAR UN MAPA

LECTURA DO MAPA.

  • Definición do tipo de mapa: Un mapa topográfico é unha representación a escala da superficie terrestre nas súas tres dimensións xunto con todos os elementos tanto físicos como humanos que se atopen na súa superficie. O relevo represéntase mediante liñas isopletas que unen puntos coa mesma altura (curvas de nivel). O resto de elementos representados no mapa realízase mediante símbolos e cores convencionais (xa sexan puntuais, liñas ou de superficies) que veñen descritos na lenda e anotacións toponímicas. En España os dous principais organismos públicos estatais dedicados á cartografía son o Instituto Xeográfico Nacional (dependente do Ministerio de Fomento) e o Servizo Xeográfico do Exército (dependente do Ministerio de Defensa). Existen outros organismo dependentes doutros ministerios e das Comunidades Autónomas que tamén ten como obxectivo a cartografía dun territorio concreto (Comunidade Autónoma) ou cun fin concreto (Ministerio de Agricultura, etc…).
  • Identificación dos elementos cartográficos: Un mapa topográfico, ademais da área cartografiada inclúe outras informacións útiles para realizar o noso comentario:

* COORDENADAS XEOGRÁFICAS: Información sobre a localización do mapa mediante a sinalización dos paralelos e meridianos que nos indican as coordenadas xeográficas (Latitude e Lonxitude). Atópase no marco da área cartografiada.

* EMPRAZAMENTO CONCRETO: Cada folla do MTN vén numerada e nomeada.

+ O número corresponde á orde correlativo dado polo IXN (Instituto Xeográfico Nacional) ao Mapa Topográfico Nacional. A devandita relación vai de Oeste a Leste e de Norte a Sur. En cada folla adoita vir un esquema que relaciona a folla representada con aquelas que as rodean.

+ O nome da folla corresponde ao municipio con maior número de poboación que aparece cartografiado. Observar este dato será interesante para a localización do mapa.

* ESCALA: Xunto ao mapa debe aparecer a escala, que é a relación existente entre a realidade e a imaxe representada no mapa. Pode vir indicada de dúas formas diferentes:

+ De xeito numérico: ex.: 1:50000 = unha unidade de medida no mapa supón 50000 unidades na realidade.

+ De xeito gráfico, mediante unha regleta dividida en segmentos que nos indica as distancias reais que supón cada un dos segmentos.

As escalas máis habituais son a 1:50000 e a 1:25000.

* LENDA : Trátase da explicación do significado dos símbolos utilizados na representación cartográfica. Aínda que moitos deles son convencións internacionais entendidas facilmente sen necesidade de explicación, os símbolos máis usados na folla adóitanse especificar nalgún espazo baleiro xunto ao área cartografiada.

  • Identificación dos elementos cartografiados: A área principal do mapa topográfico é a zona cartografiada, lugar onde se representa:

* O RELEVO: Vén indicado mediante liñas que unen puntos coa mesma altitude.

+ Estas liñas denomínanse isohipsas ou curvas de nivel. A súa separación en altura é equidistante: nos mapas de escala 1:50000 entre cada curva hai 20 m.

+ As curvas que indican unha altitude múltiplo de 100 m. (en mapas 1:50000) denomínanse curvas mestras e represéntanse con maior grosor.

+ As curvas mestras son as únicas nas que aparece a altitude escrita xunto a elas. Para calcular a altitude do resto de liñas tes que buscar a curva mestra máis próxima e sumarlle ou restarlle 20, 40, 60 e 80 m a partir dela.

* A HIDROGRAFÍA: Utilízase a cor azul para representar a hidrografía nos mapas mediante símbolos zonais (auga estancada, presas, marismas…), liñas (cursos de auga permanentes ou temporais, canles…) e puntuais (pozos, fontes…).

* A VEXETACIÓN E USOS AGRÍCOLAS DO CHAN: Utilízase o verde para representar a vexetación nos mapas mediante símbolos zonais xa que sinala áreas cun tipo de vexetación ou uso agrícola determinado. Se o mapa non é actual poida que o uso agrícola ou especies dominantes na zona varíe, polo que se haberá de ter precaución no teu comentario.

* O POBOAMENTO: Utilízase a cor vermella para representar as unidades de poboación, xa sexa mediante símbolos puntuais (rectángulo que representa unha edificación illada) ou mediante símbolos zonais (polígonos irregulares que representan mazás de edificios nun núcleo de poboación).

* AS REDES DE TRANSPORTE: Dependendo da rede de transporte representada utilizarase símbolos lineais de diferente cor:

Vermello: Estradas, autovías, autoestradas, electricidade.

Negro: Camiños, Vías pecuarias, ferrocarril, oleodutos.

Azul: Canles, acequias… (Todo o relativo ao transporte de auga)

* OS LÍMITES ADMINISTRATIVOS: Mediante símbolos lineais de cor negra que combinan cruces e liñas en distinto número, sinálanse os límites entre as diferentes unidades administrativas: municipios, provincias, comunidades autónomas e estados.

* A TOPONIMIA

+ Xunto aos símbolos que serven para cartografiar un lugar, aparecen escritos os nomes dos lugares máis importantes xerarquizados polo tamaño da tipografía utilizada. Nalgúns casos aparecen abreviados.

+ O nome dos lugares serviranos entre outras cousas para localizar a folla do mapa, intuír a orixe histórica dos lugares (pola orixe da toponimia), aclarar o uso do chan nese lugar (industrial, agrícola, recreativo…)

* OUTRAS INFORMACIÓNS

+ Outra información puntual que poida vir reflectida na lenda, como pode ser minas, torres, castelos, faros, ermidas…; liñal (desmontes, terrapléns, aramados, muros, profundidade das augas…); ou zonais (salinas, dunas…)

INTERPRETACIÓN E ANÁLISE DOS DATOS DO MAPA TOPOGRÁFICO.

  • Relevo.

+ Identificación das formas do relevo (elevación ou depresión) en función da posición e valor das curvas de nivel. Para identificar unha forma é importante identificar ben a altitude. Un mesmo debuxo sobre o mapa pode representar formas diferentes segundo a altitude das liñas.

+ Identificación da pendente predominante no mapa: Se aparecen moitas curvas de nivel e moi xuntas será un relevo montañoso. Se aparecen poucas curvas de nivel e moi separadas será un relevo con escasa pendente ou chairo.

  • Hidroloxía.

+ Identificación da rede hidrográfica: estrutura, xerarquía (ríos principais, afluentes, subafluentes), caudal (permanente ou irregular). Lagos, lagoas, zonas pantanosas, marismas… naturais.

+ Identificación das Obras Públicas ou privadas relacionadas coa auga: Presas e Pantanos, acequias e canles de rega, pozos…

+ Identificación dos posibles usos da auga na zona: A presenza de infraestrutura de rega xunto con cultivos de regadío indícanos un aproveitamento agrario. Se dunha presa sae unha liña eléctrica de alta tensión, definirémolo como aproveitamento hidroeléctrico. A presenza de charcas en zonas de dehesas pódense interpretar como abrevadeiros de animais, e polo tanto de uso gandeiro.

+ Identificación do tipo de clima en función da rede hidrográfica: intentaremos buscar relación entre a rede hidrográfica e algún dos tipos de clima estudados. Para iso tamén nos pode ser útil os tipos de vexetación representados.

+ Relacionaremos a hidrografía coa presenza de poboación na zona: se a auga condicionou os asentamentos humanos ou non.

  • Vexetación e usos agrícolas do chan.

+ Identificación dos tipos de vexetación natural que haxa no mapa: achegaranos información do tipo de clima do lugar.

+ Identificación dos tipos de cultivos da zona: achegaranos información sobre o tipo de clima do lugar, e as características agrarias da zona (secaño ou regadío, intensivo ou extensivo, minifundio ou latifundio, cabanas gandeiras…).

  • Poboamento.

+ Diferenciación entre Espazo Rural e Urbano

+ Tipos: Observando a distribución das edificacións na área cartografiada poderemos definir o tipo de hábitat ou poblamiento do lugar.

♦ Concentrado.
♦ Concentrado-laxo.
♦ Intercalar.
♦ Disperso.

+ Localización: contorno no que se localiza o núcleo urbano (Xunto a un río, no cruzamento de tales estradas, etc., sempre facendo referencia a outros elementos).

+ Emprazamento: Lugar concreto no que se sitúa o núcleo (nun cerro, nunha baía, etc…). Hai que dar unha explicación do porqué dese emprazamento (defensivo, comercial…)

+ Morfología do núcleo urbano

♦ Liñal
♦ Apiñada
♦ Ortogonal
♦ Radiocéntrico
♦ Irregular

  • Redes de transporte.

+ Observando cada unha das redes podemos describir o seu grao de estructuración ou de desenvolvemento:

♦Rede desestructurada.
♦Rede pouco estruturada.
♦Rede estruturada.

  • Análise de topónimos.

+ Os topónimos axúdannos a descifrar a historia deste territorio

EXEMPLO

Cerdedilla (Madrid)

Un mapa topográfico é unha representación a escala da superficie terrestre nas súas tres dimensións xunto con todos os elementos tanto físicos como humanos que se atopen na súa superficie. O relevo represéntase mediante liñas isopletas que unen puntos coa mesma altura (curvas de nivel). O resto de elementos representados no mapa realízase mediante anotacións toponímicas e símbolos e cores convencionais (xa sexan puntuais, liñais ou de superficies) que veñen descritos na lenda, así como a escala que, ademais de en versión numérica (1: 25.000, ou sexa, un cm neste mapa equivale a 25.000 cm ou 250 metros na realidade) tamén presenta unha escala gráfica, que nos permite unha percepción rápida das distancias reais cartografiadas neste mapa.

A localización, neste caso, non usa o sistema de coordenadas xeográficas sexaxesimal para definir a latitude e a lonxitude, senón que se optou polo sistema UTM (Universal Transverse Mercator), tal e como podemos apreciar na parte superior do marco. Con todo, ao estar o mapa incompleto, tan só se nos referencia as coordenadas de lonxitude e non as da latitude.

O emprazamento concreto do espazo cartografiado, nos mapas topográficos vén sinalizado co número da folla (o territorio español está mapeado en 1078 follas) e o seu nome (o municipio de maior poboación da área cartografiada). No caso que nos ocupa, non aparece o número da folla.

No referente á lenda que acompaña a este mapa, aparece unha simboloxía variada que podemos agrupar baseándonos no tipo de representación usada:

  • Símbolos puntuais: utilízanse para localizar elementos do mapa claramente definidos e delimitados. No noso mapa úsano para representar elementos como: Canteira, cemiterio, curral, edificio illado, pozo, piscina, depósito,…
  • Símbolos liñais: Estradas, camiños, sedas, curva de nivel, límites no uso do chan, via de ferrocarril, límites municipais, ríos, etc.
  • Símbolos zonais: No noso mapa son usados para identificar o tipo de vexetación (coníferas e terreos claros con árbores) polo que adoitan abarcar espazos relativamente amplos.

A cor asignada aos símbolos tamén é un recurso utilizado para enriquecer ou ordear a información da lenda. A cor azul asígnaselle a elementos naturais ou humanos relacionados co auga, o verde coa vegetación, o vermello con construcións de carácter urbano ou doutro tipo, etc.

A análise dos elementos do medio físico cartografiados neste mapa permítenos realizar as seguintes consideracións:

O relevo: Represéntase mediante curvas de nivel de cor sepia cunha equidistancia de 10 metros entre cada unha delas. As curvas múltiplo de 50, tómanse como curvas mestras, representándose con maior grosor, unha cor máis escura e engadíndolles algunhas referencias numéricas. A curva de maior cota sitúase na parte norte do mapa, onde se alcanza unha altura de 1.330 metros. Evidentemente, atopámonos ante unha paisaxe de montaña.

En canto á topografía, observamos un claro contraste entre a parte norte e o resto do mapa:

No norte, as curvas de nivel aparecen máis unidas, indicándonos a existencia de pendentes máis abruptas, así como zonas onde se intercalan barrancos e interfluvios. A toponimia ofrécenos información adicional, pois nela alúdese a términos claramente vinculados co tipo de relevo, como é o caso do Cerro do Curral de Don Simón. Sabemos que un cerro é unha elevación montañosa de escasa envergadura, pois generalmente desde a súa base á cima non adoita superar os 200 metros

No resto do mapa, as curvas de nivel aparecen máis separadas, indicándonos a existencia de pendentes máis suaves e ata, algúns espazos relativamente llanos, localizados principalmente na parte central e coincidindo coa zona urbana e as súas alrededores. Podemos deducir que se trata dun fondo de val ou unha zona situada ao pé dun escarpe, onde os depósitos sedimentarios aportados polos ríos e arroios han con- tribuido a allanar o relevo.

A vexetación: Aténdonos á información explicitada no mapa, a vegetación non é moi densa, alternando os claros con zonas arboredos, que se localizan principalmente nas ladeiras orientais. Con todo, a toponimia ofrécenos algunhas pistas sobre a posible existencia, noutros tempos, de formacións boscosas, localizadas nas zonas de maior altitude ao norte do espazo cartografiado. Así, términos como Os Carballos ou Casa Forestal, poden facer alusión á existencia de carballeiras nesta zona. Isto á súa vez, de confirmarse, pódenos indicar datos sobre a localización do espazo e das súas condicións climáticas, pois os carballos, a estas altitudes, son característicos das áreas de montaña da España mediterránea. Soportan ben as baixas temperaturas, sempre que estas non se extremen, e son esixentes en humidade. As montañas do área mediterránea constitúen islotes húmidos dentro da aridez deste clima, xa que a altitude é un factor que contribúe ao aumento das precipitacións.

A hidrografía: No mapa, representados mediante liñas azuis, podemos observar un río e varios arroios, na súa maioría cunha caudal continuo. Aínda que a escasa calidade do mapa e o limitado da zona representada non nolo permite asegurar, todo indica que nos atopamos ante unha rede hídrica xerarquizada, onde os diversos arroios terminan por confluír no río principal (Río Navalmedio), contribuíndo á alimentación da súa caudal. A propia diferenciación toponímica entre río e arroios, invítanos a pensar na existencia desta jerarquización.

O clima: Como xa suscitamos ao comentar a vegetación, a zona está insere no clima mediterráneo continentalizado, propio do interior da Península e caracterizado polas escasas precipitacións, que se concentran nos meses de outono e inverno, con estación seca nos meses de verán, así como unha significativa amplitud térmica propiciada pola súa lejanía do mar. Con todo, non debemos esquecer que nos atopamos nunha zona de montaña, onde a altitude actúa como elemento modificador, facendo que as temperaturas diminúan e aumentando o aporte de humidade.

Os chans: O mapa non nos aporta unha información explicita, con todo, aténdonos ás características do relevo, a cobertura vegetal e ás condicións climáticas, podemos deducir a existencia de zonas espidas ou con escasos chans, localizadas nas zonas de maior pendente, así como unha maior acumulación edáfica nas zonas máis chas localizadas ao pé dos escarpes ou nos fondos de val. Polos mesmos motivos, tamén podemos deducir que estes chans non deben ser moi evolucionados.

A análise dos elementos humanos cartografiados neste mapa permítenos chegar a esta conclusións:

En canto ás actividades económicas, non hai signos que evidencien actividade agrícola, polo menos significativa, con todo, si valémosnos/valémonos da toponimia, atopamos términos como a Dehesilla ou Curral de don Simón, que evidencian un uso ganadero tradicional e quizais actual. Ademais, é característico de moitas zonas de montaña españolas a existencia de aprovechamientos ganaderos, que se adaptan con maior facilidade que os agrícolas a este tipo de ambientes. Doutra banda, aínda que o mapa non ofrece datos relevantes que o confirmen, a especial localización de Cercedilla e a súa accesibilidad por estrada e tren, así como a multitude de carreiros que observamos, invítanos a pensar a posible existencia de actividades relacionadas co lecer vinculado ao goce das zonas de montañas que lle franquean.

No referente ás vías de comunicación, observamos como o núcleo poblacional esta comunicado por unha estrada de carácter local e unha vía de ferrocarril, que facilitan as súas comunicacións. Observamos outras estradas en pártea norte do mapa, unha, a da parte oriental, que accede ao embalse, e outra, na parte occidental, que serpentea camiño das paisaxes montañosos que intuímos localízanse ao norte da zona cartografiada. Ademais destas vías principais, atopámosnos/atopámonos con outras de menor rango, como os camiños carreteros e os carreiros. A especial presenza destes últimos, invítanos a pensar que esta zona puido formar parte dunha importante rede de comunicacións en séculos pasados.

Constatamos a existencia de obras hidráulicas como pozos, depósitos e un embalse, cuxo dique tapona o curso do río Navalmedio. A presenza deste tipo de obras é difícil de relacionar con actividade agraria, pois no mapa non hai evidencias de actividade agrícola e aínda menos de regadío. Tampouco observamos liñas eléctricas de alta tensión que partan da presa, polo que creemos que a principal función desta é almacenar as augas do río para o abastecemento do núcleo poblacional e, por que non, para canalizalas cara a algún outro lugar fóra dos límites deste mapa. Na parte sur do mapa tamén podemos ver unha liña eléctrica e algunhas construcións de carácter público, como o polideportivo e o cemiterio.

O poboamento concéntrase no cadrante suroeste na súa gran maioría e ocupando os relevos de pendentes máis suaves. Observamos a presenza de dous núcleos de poboación separados polo río ou arroio (non o podemos confirmar, pois o mapa non o permite). No núcleo oriental chama a atención a existencia dunha edificación circular e amplos espazos abertos entre construcións, todo o conxunto situado nun promontorio, pois a disposición das casas que o rodea dispóñense seguindo as curvas de nivel, adaptación característica dos planos urbanos a este tipo de elevaciones. Na periferia a este espazo central, podemos observar un plano urbano máis regular, favorecido probablemente pola existencia dun relevo máis llano. Ademais, a utilización do término colonia para denominar a estes barrios, engadido á presenza de espazos libres entre construción e construción, invítanos a pensar que se trata dunha zona residencial caracterizada por unha tipología constructiva con claro predominio de vivendas unifamiliares tipo bungalow. É polo que deducimos que, probablemente, moitas destas vivendas teñan un carácter de segunda residencia, ocupadas os fins de semanas ou en periodos vacacionales. Tamén resulta factible concluír que a zona cartografiada forma parte dun espazo de montaña relativamente próximo a unha gran cidade, polo que un certo número dos seus residentes optaron fixar a súa segunda residencia ou a súa residencia habitual nesta contorna, lonxe do estrés urbano e buscando un ambiente máis apracible e en contacto coa natureza.

PRÁCTICA 2: COMENTARIO PERFÍS TOPOGRÁFICOS

PAUTAS

O perfil topográfico é un gráfico que representa distintas altitudes ao longo dun corte vertical do terreo entre dous puntos elixidos. O obxetivo do comentario do perfil topográfico é describir “o que se observa” no gráfico: as diversas formas topográficas fundamentais (montañas, mesetas, chairas, depresións) e a sucesión que lles corresponden segundo a orientación do corte topográfico. Para iso, debes ter en conta as altitudes e formas do relevo na súa sucesión espacial.

Identificación da fonte xeográfica

O comentario débese iniciar indicando as características da información que se presenta:

  • tipo de fonte xeográfica,
  • e espazo xeográfico ao que corresponde (localización do perfil).

Análise

  1. Descrición da área representada, identificando – en función da altitude e da forma- de cada unha das unidades topográficas: cadeas montañosas, concas fluviais… Esta descrición seguirá unha ordenación lóxica.
  2. Estas unidades do relevo tes que relacionalas coa litoloxía e coa historia xeolóxica da Península Ibérica.

Comentario

  • Indicar cales son as unidades topográficas que dominan espacialmente e o carácter variado, fragmentado e ordenado de todas elas.
  • Explicar as causas da diversidade de formas topográficas e da súa disposición

Conclusións

As posibles consecuencias xeográficas derivadas da realidade topográfica analizada, tanto nos aspectos físicos (clima, vexetación…) como nos humanos (problemas para os cultivos, para as comunicacións…)

REALIZACIÓN PERFIL TOPOGRÁFICO

Definición

O perfil topográfico é a liña que resulta de efectuar un corte imaxinario en sentido vertical sobre unha determinada zona da superficie terrestre. O perfil topográfico é unha representación do relevo tendo en conta dous planos.

Material necesario

  • Mapa topográfico E 1:25.000
  • Papel milimetrado.
  • Regra

Método

1) Trázase sobre o mapa unha liña recta entre os dous puntos que interesa coñecer o perfil.

2) Colócase o papel milimetrado da mesma lonxitude que a liña, se superpone sobre ela e márcanse os puntos nos que a curva de nivel curta á liña trazada, indicando a cota de cada unha. Queda así representado no eixo X.


3) Calcúlase a escala vertical e colócase no eixo E.

4) Cada punto do eixo X sitúase á altura correspondente indicada no eixo E.


5) Únense todos os puntos resultantes mediante un trazo, obténdose o perfil topográfico.

6) Para rematar, indícase a orientación do perfil.

Agora que estamos facendo perfís topográficos e comentándoos viravos ben utilizar esta ferramenta: perfís topográficos en google earth

1) Sinalar dous puntos no mapa, por exemplo: de Valencia a San Sebastián. Mostraravos unha líña no mapa e as coordenadas.

2) Preme en “Draw profile” (debuxar pérfil) e, no gráfico de arriba, debuxará o perfil.

EXEMPLOS

Traza un perfil topográfico dirección NO – SE onde a liña atravese as seguintes unidades morfoestruturaIs :

  • Macizo Galaico – Leonés
  • Submeseta Norte (Conca do Douro)
  • Sistema Central
  • Submeseta Sur (Conca do Texo)
  • Montes de Toledo
  • Submeseta Sur (Conca do Guadiana)
  • Cordilleiras Béticas.

O primeiro que fago pois, e trazar a liña atravesando as unidades que solicitan no exercicio. O resultado é este:

Analiza as diferentes unidades morfoestructurais así como a súa evolución xeolóxica e as súas paisaxes.

A primeira unidade a analizar é o Macizo Galaico Leonés. Trátase dun macizo antigo. Está composto por materiais paleozoicos do antigo Macizo Hespérico aparecido na Oroxénese Herciniana. Este macizo foi arrasado pola erosión durante o final do Paleozoico e todo o Mesozoico ata quedar convertido nun zócalo, que debido á oroxénese Alpina fracturouse formando unha estrutura xermánica de horts e graven. O Macizo Galaico é unha parte do zócalo levantada durante esta oroxénese.
Está composto por materiais silíceos, principalmente granito que debido á erosión deixa na paisaxe formas como os berrocais e os caos graníticos.
Os relevos teñen escasa altura (2000m.) e formas suaves, coas cimas aplanadas e redondeadas debido aos longos períodos de erosión que sufriron. Algunhas serras importantes son as de Segundeira, Cabrera e Courel. A través dos Montes de León ponse en contacto a Submeseta Norte co Macizo Galaico.

A Submeseta Norte é unha conca sedimentaria formada tras o afundimento dun bloque do zócalo herciniano durante a oroxénese Alpina. Ao afundirse constituíu nun primeiro momento lagos, que debido á a sedimentación da era terciaria e cuaternaria fóronse colmatando de sedimentos de distinta dureza (margas, arxilas, areas e calcarias que adoitan formar unha costra encima dos anteriores).
Disponse de forma horizontal xa que non sufriron ningunha deformación posterior, e debido á erosión diferencial creáronse paisaxes como os páramos, os cerros testemuña, as campiñas e as costas; case todos eles orixinados polas augas da Conca do Douro que percorren toda a submeseta.

Dividindo a Meseta en dúas partes atópase o Sistema Central. Neste caso trátase dun bloque elevado do zócalo durante a oroxénese alpina. Os materiais, as estruturas e as paisaxes ocasionadas pola erosión son similares aos do Macizo Galaico, ao ter os dous a súa orixe no Macizo Herciniano paleozoico.
Neste caso os relevos son un pouco máis elevados, superando algúns deles os 2500 metros. Entre os máis importantes están Ayllón, Somosierra, Guadarrama, Gredos, Béjar e Pena de Francia.

Ao sur do sistema Central localízase a Conca do Texo. Forma parte da Submeseta Sur xunto coa Conca do Guadiana, separadas ambas polos Montes de Toledo. Trátase nos dous casos de concas sedimentarias formadas polo afundimento dunha parte do zócalo durante a oroxénese Alpina.
Do mesmo xeito que ocorrese coa Conca do Douro, estas concas sedimentarias foron ocupadas nun primeiro momento por auga, formando zonas de lagos interiores, que se foron colmatando e enchendo de sedimentos da era terciaria e a cuaternaria. Na actualidade forman relevos horizontais onde abundan as paisaxes de erosión diferencial: páramos ou mesas, (como A Mancha, A Alcarria ou a Mesa de Ocaña) cerros testemuña, campiñas e costas.

Entre as dúas concas sedimentarias háxanse como xa se mencionou os Montes de Toledo. Trátase tamén dun macizo antigo, que xurdiu ao levantarse un bloque do zócalo na oroxénese Alpina. Formado tamén por materiais silíceos é un dos exemplos que existen na península de relevo apalachense ocasionado pola erosión diferencial. A súa serra máis importante é Guadalupe.

Ao sur da Cuenca do Guadiana atópase o último sistema montañoso que atravesa a liña. Son os Sistemas Béticos, unha cordilleira de pregamento alpino formada na era terciaria debido ao pregue e elevación dos materiais depositados polo mar no suco bético durante a era secundaria. Trátase dun relevo moi complexo tanto nas súas estruturas (pregues, mantos de corremento, pregues desprazados…) como nos materiais (paleozoicos no penibético, calcáreos no subbético, e arxilosos e margosos na depresión intrabética).
Os sistemas Béticos divídense en tres sectores. No sentido da liña o primeiro que atopamos é o subbético, que se localiza no interior. Está formado pola alternancia de calcarias e margas. As súas serras máis importantes son Grazalema, Ubrique e Cazorla. A depresión intrabética é a seguinte unidade, atópase entre a cordilleira subbética e a penibética e atópase fragmentada en diferentes depresións (a de Baza, a de Guadix, a de Antequera, a de Rolda). Estas concas enchéronse de materiais terciarios que debido á erosión e á aridez do clima da zona deron lugar a paisaxes de Bad Lands.
A última unidade, xa paralela á costa é a Cordilleira Penibética. Nela podemos atopar materiais paleozóicos do antigo macizo Bético – Rifeño que se levantaron na oroxénese Alpina. Os relevos son escarpados e elevados (máis de 3000 metros) de feito aquí atopamos as altitudes máis elevadas de toda a península, destacando o Mulhacén.

Neste percorrido pola península de NO – SE crúzanse todos os tipos de unidades morfoestructurais: macizo antigos, zócalos, concas sedimentarias e relevos novos. Nel pódese apreciar a gran diversidade de paisaxes, estruturas e materiais que poboan a nosa península e que son o resultado dunha longa evolución xeolóxica e duns procesos de erosión nos que se conxugan, ademais das estruturas e os materiais, os diferentes tipos de clima que atopamos ao longo e ancho da xeografía peninsular. Non é de estrañar por iso que se nos compare cun continente en miniatura.

Comentario perfil topográfico Pireneos – val do Ebro

Pirineos 3

Os Pirineos destacan pola súa magnitude e altitude. Forman a gran cadea montañosa ibérica de orixe alpina, sobre a que actuou a modelaxe glaciaria durante o Cuaternario. Percorren máis de 400 km de lonxitude, e caracterízanse pola súa dobre disimetría:

  • Lonxitudinal, en el que se diferencia a suavidade coa que a cordilleira chega ao golfo de Biscaia, do carácter abrupto co que se aproxima ao golfo de León.
  • Transversal, pois mentras a vertente meridional se estende máis de 100 km ata a depresión do Ebro, a setentrional descende de forma moito máis acusada.

Dentro dos Pirineos pódense distinguir tres zonas ben diferenciadas:

  • A zona axial onde afloran as rochas graníticas do antigo Macizo herciniano de Aquitania, rexuvenecido pola oroxenia alpina. Neste sector sobresaen os cumios máis altos, moitos por riba de 3.000 metros, como os de Aneto e Monte Perdido. Trátase dunha zona moi afectada polas glaciacións cuaternarias, trazo que se aprecia na modelaxe actual do relevo, con cumios moi escarpados, vales glaciares como o de Ordesa, e multitude de lagos.
  • O Prepirineo está formado por materiais calcarios, e ofrece altitudes inferiores e formas máis suaves. Formáronse na oroxénese alpina da era terciaria polo pregamento dos materias secundarios depositados na foxa pirenaica. Pódense distinguir dúas zonas separadas por unha depresión media lonxitudinal, que lle serve de cunca ao río Aragón.
  • A zona setentrional engarza coa zona axial e nela localízanse as serras máis altas. Mentres, ao sur, as serras de Guara ou Loarre presentan menores altitudes, e as súas paisaxes calcarias están compostas por abruptos cañóns e vales.

A depresión do Ebro é paralela aos Pirineos e atópase pechada por estes, polo Sistema Ibérico e pola cordilleira Costeiro-Catalá. Trátase dunha conca ou foxa prealpina, de forma triangular, formada na era terciaria paralelamente ás cordilleiras alpinas. Logo encheuse con potentes espesores de sedimentos terciarios e cuaternarios; e hoxe constitúen relevos practicamente horizontais. A depresión ocupa o lugar onde estivo o antigo Macizo do Ebro, afundido durante a oroxenia alpina mentres se elevaba a cordilleira pirenaica. A cordilleira Costeira-Catalá pechou a alimentación mariña e foise tapizando de sedimentos transportados e depositados polo río Ebro, que se abriu paso cara ao Mediterráneo a finais da Era Terciaria. A diferente dureza dos materiais e as condicións climáticas semiáridas da zona deron lugar a formas de relevo diversas como os somontanos nos lados pirenaico e ibérico, e as moas e badlandas no centro da depresión.
O somonte ou pé de monte pirenaico son terras chairas, levemente inclinadas, entre as serras e o centro da depresión. Están construídos por conglomerados, materiais grosos e duros transportados polos ríos dende os relevos montañosos. Neles a ersosión creou mallos e foxas. Os mallóns son torreóns rochosos formados a partir de fracturas verticais e as foxas son depresións sobre materiais máis brandos.

Comentario perfil topográfico de norte a sur:

O perfil representa un corte da Península Ibérica en sentido norte-sur. Seguindo esta orientación o primeiro que atopamos é a costa cantábrica. Trátase dunha costa rectilínea caracterizada polos acantilados e rasas. Os acantilados son costas que penetran cunha forte pendente no mar e as rasas son serras graduadas paralelas á costa.
A pouca distancia da costa atopamos unha elevación que identificamos coa cordilleira cantábrica, a cal presenta dous sectores ben diferenciados. O sector oeste, o macizo asturiano, é de materiais paleozoicos, que formaban parte do zócolo da Meseta e rexuveneceron na oroxénese alpina. No seu extremo occidental, a diferente dureza dos materiais deu lugar a exemplos de relevo apalachense. No seu extremo oriental existe un grande afloramento de calcarias primarias que constitúen os Picos de Europa, onde se atopan as maiores altitudes da cordilleira (2.648 m. no pico Torre Cerredo). O sector leste da cordilleira, a montaña cantábrica, é de materias secundarios calcareos, que foron depositados polo mar no bordo da Meseta durante a era secundaria e se pregaron na oroxénese alpina. Neste sector hai exemplos de relevo xurásico.

O seu desnivel cara ó sur é menos acentuado xa que a Meseta ten unha ampla zona de altas terras (entre 800 e 600 metros) dividida en dous sectores polo Sistema Central: a submeseta norte, percorrida de Leste a Oeste pola rede fluvial do Douro, e a submeseta sur, lixeiramente accidentada pola elevación observada no perfil que identificamos cós Montes de Toledo e que separa dous altiplanos surcados pola rede fluvial do Texo (norte) e pola conca hidrográfica do Guadina (sur).

A Meseta é unha elevada chaira, resto do antigo Macizo Hespérico, xurdido na oroxénese herciniana da era primaria, arrasado pola erosión e convertido en zócolo ou meseta deformada e destruida en gran parte durante a oroxénese alpina da era terciaria, de modo que dentro dela poden diferenciarse o antigo zócolo paleozoico, as concas sedimentarias e as serras interiores.

O antigo zócolo paleozoico aflora polo lado occidental da Meseta, onde a erosión varreu a cobertoira de materiais terciarios depositada sobre o zócolo e deixou ó descuberto os materiais primarios: granito, lousa e cuarcita. O relevo está constituido por penechairas que son superficies de erosión moi suavemente onduladas, sen a penas diferencia de altura entre os vales e os interfluvios. Nestas penechairas os ríos que atravesan a Meseta crearon fondas gargantas ó encaixarse sobre materiais duros.

Polo lado oriental da Meseta a oroxénese alpina provocou fallas e o afundimento dalgúns bloques do antigo zócolo que enchéronse con sedimentos terciarios, brandos na parte inferior (arxilas, xesos e margas) e duros na parte superior (calcarias) e deron lugar a un relevo de páramos, campiñas e costas.

As serras interiores da Meseta son as dúas elevacións que identificamos como Sistema Central e Montes de Toledo. Formáronse na era terciaria cando, como consecuencia da oroxénese alpina, o zócolo da Meseta experimentou fracturas e fallas que elevaron algúns bloques. Ambos son de rochedo primario (granito, lousa e gneis) e teñen cumes suaves, posto que son superficies de erosión levantadas.

O Sistema Central é, como pode observarse no perfil, un relevo máis vigoroso, que divide a Meseta aproximadamente pola súa metade. As serras máis destacadas son Somosierra, Guadarrama, Gredos (2.592 m. no pico Almanzor), Peña de Francia e Gata. Os Montes de Toledo, de menor altura -uns 1.400 m.-, dividen en dous a submeseta sur, separando -como xa dixemos- a conca do Texo da do Guadiana.

No bordo meridional da submeseta sur atopamos Serra Morena que non é propiamente unha cordilleira, senón un brusco banzo que separa a Meseta do val do Guadalquivir. Trátase dunha gran flexión fracturada en moitos puntos, producida polo empuxe desde o sur ó levantárense as cordilleiras Béticas. O rochedo é paleozoico, de cor escura, ó igual que a súa vexetación (xara). Ambas as dúas características danlle o seu nome. Vista desde o norte – dende a Meseta-, Serra Morena ten escasa entidade montañosa -uns 700 m.-; pero vista desde o sur aparece como un relevo alto e escarpado de 1.200 m. que cae bruscamente na depresión do Guadalquivir.
A depresión do Guadalquivir era unha conca ou fosa prealpina que, trala oroxénese terciaria, quedou entre o macizo antigo e a cordilleira alpina. Ten forma triangular e un relevo practicamente horizontal -a súa altura oscila entre os 150 e os 250 m.-. A depresión, que é paralela ás cordilleiras Béticas, estivo primeiro aberta ao mar. Logo converteuse nun lago litoral ou albufeira e máis tarde, por colmataxe, en marismas pantanosas. Encheuse con potentes espesuras de sedimentos terciarios e cuaternarios como arxilas, calcarias e margas mariñas. O predominio dos materiais arxilosos dá lugar a campiñas suavemente onduladas que, cando xorden os mantos de calcaria, forman mesas e cerros testemuña ou outeiros.

No bordo sur da depresión do Guadalquivir atopamos as cordilleiras Béticas, que presentan unha gran complexidade xeolóxica e as maiores alturas da Península. Os seus pregamentos orixinaron dous grandes conxuntos: a cordilleira Penibética e a Subbética.

A cordilleira Subbética, no interior, é de materiais secundarios depositados polo mar na fosa bética. Estes eran alternativamente duros (calcarias) e brandos (margas) que ao pregarse e erosionarse deron lugar a un relevo quebrado e irregular. As serras máis destacadas son as de Cazorla, Segura, Sagra e Máxima.

Entre as dúas cordilleiras atópase unha depresión -intrabética- fragmentada en varias depresións pequenas (foxas de Ronda, Antequera, Guadix e Baza), cheas de materiais terciarios, que dan lugar a unha paisaxe de badlands, dada a aridez do clima.

A cordilleira Penibética bordea a costa. Está formada por materiais paleozoicos pertencentes ó antigo macizo herciniano bético-rifeño levantados na oroxénese alpina. Nesta cordilleira atópase Serra Nevada, cos picos Veleta e Mulhacén que con 3.482 m. é a maior altitude da Península.

Finalmente atopamos ao sur desta cordilleira a costa mediterránea identificada có sector bético xa que este se estende desde Xibraltar ata ó cabo de La Nao, na costa levantina. Trátase dunha costa acantilada determinada polos relevos das cordilleiras Béticas, que discorren paralelas a ela. Os acantilados alternarn con longas seccións de costa baixa, que forman unha estreita chaira litoral creada polas abundantes achegas das cordilleiras Béticas.

PRÁCTICA 3: MAPA LITOLÓXICO DE ESPAÑA

Trátase dun mapa temático corocromático, no que se utilizan cores (ou tramas) para expresar calidades do terreo (neste caso o tipo de rochedo da Península). Para representar a variedade litolóxica usáronse varias cores:

  • Vermello: áreas de predominio de rochas silíceas.
  • Verde: áreas de predomínio de rochas calcarias.
  • Ocre: áreas de predomínio de rochas arxilosas.

O relevo que atopamos na península é o resultado dunha serie de etapas oroxénicas e de erosión que se foron alternando durante millóns de anos. En cada área vanse modelar distintos tipos de relevo en función das características da rocha e do seu comportamento ante a erosión.

En primeiro lugar, na área sílicea atópanse materiais precámbricos e paleozoicos ( os mais antigos da península xa que se formaron na oroxénese herciniana) que son rochas ígneas ou magmáticas (consecuencia do arrefriado da lava) e metamórficas (fórmanse a partir da transformación das rochas ígneas e sedimentarias, son as mais duras e compactas). Nas ígneas, segundo a súa formación, pódense diferenciar dous tipos: a extrusiva que se solidificada no exterior (como exemplo atopamos o basalto) , e a intrusiva que se solidifica no interior (como exemplo temos o granito).

Esta área esta localizada na zona oeste peninsular (Galicia, León, Estremadura e Huelva) con ramificacións no occidente da Cordilleira Cantábrica, o Sistema Central, os Montes de Toledo e Serra Morena. Ailladamente pódese atopar noutras áreas de orixe antiga como o Pireneo Axial, sectores do Sistema Ibérico, Cordilleira Costeiro Catalá e Cordilleira Penibética. En toda esta área a rocha predominante é o Granito aínda que tamén hai lousa, cuarcitas e gneis.

Nesta área danse dous tipos de relevos: nuns casos, o granito é alterado químicamente e en profundidade pola auga, de tal xeito que os seus cristais descomponse e transfórmase en areas pardoamarelentas, poden acadar grandes espesores en vales e en zonas de pouca pendente. Noutros casos altérase a partir das diaclasas ou fraturas da rocha, que varía segundo a altitude: nas áreas de alta montaña, as rochas rompen ao filtrarse a auga polas fraturas e ao xearse aumenta de volume e rómpeas. De aquí fórmanse cristas agudas, escarpadas e dentadas, canchales ou acumulacións de rochas rotas ao pé da montaña.

Nas zonas menos elevadas, se se produce a partir de diaclasas paralelas á superficie, o granito desfaise, xerando unha paisaxe suavemente ondulada, de formas redondeadas (domos). Se as diaclasas son perpendiculares, fórmanse bólas, se se amontoan unhas sobre outras forman berrocais, nos que son típicos os tores (amoroamento de bólas) e as rochas cabaleiras (bólas en equilibrio sobre outras de superficie máis pequena). Outras veces as bólas disponse de xeito desordenado na ladeira ou ao pé da montaña (caos granítico).

A área calcárea está formada por sedimentos da era secundaria pregados durante a terciaria, na que se deu a oroxénese alpina (afecta tanto aos macizos antigos como aos materiais que se foron sedimentando aos pés dos macizos). Os terreos calcáreos forman unha “Z” investida que se estende polos Prepireneos, os Montes Vascos, o sector oriental da Cordilleira Cantábrica, o Sistema Ibérico, parte da Cordilleira Costeiro-Catalá e a Cordilleira Subbética.

A rocha predominante é a calcaria, unha rocha dura que se fractura formando gretas e que se disolve facilmente coa auga de choiva. Orixina un relevo complexo, relevo cárstico con formas características dando lugar a formas superficiais (lapis e dolinas) e formas subterráneas (simas e covas).

Finalmente a área arxilosa está formada por materiais sedimentarios de fácil erosión comoas arxilas, margas e xesos. Foron materiais depositados a finais do Terciario e no Cuaternario. Áchase nas depresións do Douro, Texo, Guadiana, Ebro e do Guadalquivir, en zonas afundidas e chairas costeiras mediterráneas.

O relevo da área arxilosa é basicamente horizontal, xa que son terreos non afectados por pregamentos posteriores. A súa erosión é rápida, debido á brandura dos materiais. Os ríos abren vales que separan estruturas horizontais, que son pronto desgastadas, dando lugar a relevos suavemente ondulados (cárcavas ou badlands, mesas, muelas e cerros testemuñas).

PRÁCTICA 4: IMAXES IDENTIFICATIVAS: PEDRAS CABALEIRAS, BADLANS, PÁRAMOS, CANÓNS

Imaxe 1:

GE DIGITAL CAMERANa fotografía 1 estamos diante dunha paisaxe granítica, concretamente diante dunha pedra cabaleira nun berrocal, característico da España silícea. Esta área está formada por rochas cristalinas e ríxidas da era precámbrica e primaria, nas que predomina o granito.

Imaxe 2:

BadlandguadixA fotografía 2 amosa unha paisaxe de badlands ou “terras malas” de relevos con cárcavas propia de áreas onde hai depósitos sedimentarios pouco resistentes (arxilas, margas, conglomerados ou xesos), depositados a finais do Terciario e Cuaternario.

Imaxe 3:

pc3a1ramo1A fotografía 3 é a paisaxe dun relevo formado por sedimentos da era secundaria e comezos do terciario, pregados durante a oroxenia alpina. Corresponde a páramos, unha estrutura de relevo tabular que se asenta sobre terreos calcarios.

Imaxe 4:

fozarbuyunA fotografía 4 corresponde a un val fluvial que debuxa unha profunda foz. A litoloxía predominante é calcaria formada nos fondos mariños na era secundaria e relaciónase co relevo cárstico, no que as gorxas ou foces son vales estreitos e profundos con vertentes abruptas, causadas pola erosión fluvial.