Teoría Sector Terciario

1) TERCIARIZACIÓN DA ECONOMÍA E SOCIEDADE DO BENESTAR

O sector servizos abrangue todas aquelas actividades que non se poden considerar agrícolas ou industriais. En España este sector ocupa ao meirande número de traballadores. Por iso, considérase que vivimos nunha sociedade terciaria. Nos países desenvolvidos máis da metade da poboación activa traballa no sector terciario ou servizos, que medrou en importancia tanto polo número de persoas que ocupa como pola riqueza que xera. A distribución dos servizos no territorio amosa grandes desigualdades e desequilibrios, dado que tenden a se concentrar nas zonas con maiores niveles de renda.

Características do sector terciario

O sector terciario ou servizos abrangue o conxunto de prestacións orientadas a satisfacer as necesidades e demandas da sociedade. É un sector moi heteroxéneo formado por actividades moi diversas. As características principais que definen o sector terciario son:

  1. Actividades intanxibles e inmateriais: O que se ofrece e se valora é a calidade da prestación que se realiza, por exemplo, un servizo médico ou unha asesoría.
  2. Actividades imposibles de almacenar: Os servizos préstanse cando son necesarios ou requiridos, polo que se adoitan localizar preto dos posibles usuarios.
  3. Actividades moi diversas: Desde administracións públicas, servizos financieiros, comerciais, culturais e de lecer, sanitarios e educativos, direción, administración e asesoría de empresas, servizos de limpeza e mantemento, asistencia social, comunicacións, etc.
  4. Actualmente, téndese a diferenciar o terciario clásico do terciario superior ou cuaternario, sector que reúne as actividades máis cualificadas: investigación, telecomunicacións, alta tecnoloxía…
  5. É un sector que abrangue dende grandes empresas con milleiros de traballadores a pequenos empresarios.

Causas da terciarización

Desde hai tres décadas, pódese dicir que España ten unha economía de servizos, porque máis de dous terzos de todos os empregos e a produción que se xera no país proceden deste sector. A tendencia é que esta proporción continúe aumentando nos próximos anos, tal e como ocorre en todos os países do noso medio. Por iso adóitase afirmar que en España vivimos un proceso de terciarización da economía. O rápido crecemento que experimentaron as actividades de servizos é o resultado das profundas transformacións que viviu a sociedade española, que hoxe presenta as seguintes características:

É unha sociedade de consumo, en que o aumento do nivel de renda elevou a capacidade de compra e, con isto, o desenvolvemento do comercio e toda unha serie de servizos destinados á poboación.

É unha sociedade do benestar, en que aumentou a oferta de todo tipo de servizos sociais (educativos, sanitarios, culturais, deportivos…), ofrecidos por institucións públicas e privadas.

É unha sociedade de ocio, en que aumenta a importancia do turismo e de diversos servizos relacionados co gozo do tempo libre (hostalaría, restauración, espectáculos, etc.).

É unha sociedade capitalista avanzada, en que o sector financieiro e de seguros ocupa un lugar destacado no control dos cartos e o crédito, básicos para o funcionamento das empresas e o propio consumo familiar.

É unha sociedade do coñecemento, en que cobran protagonismo unha serie de servizos avanzados que melloran a calidade e competitividade das empresas (enxeñaría, deseño, servizos informáticos, asesoría técnica…), xunto a centros de investigación e centros tecnolóxicos para promover a I+D (investigación e desenvolvemento tecnolóxico).

É unha sociedade en rede, en que tanto as persoas coma os produtos ou a información, teñen cada vez maior mobilidade, xerando densas redes de fluxos ás que os territorios queren estar conectados, o que aumenta a demanda de todo tipo de transportes e telecomunicacións.

É unha sociedade regulada, porque a súa complexidade esixe unha administración pública eficaz que xestione o seu funcionamento. Todo isto supón unha gran diversidade de servizos, desde os máis especializados e modernos ata os máis tradicionais e precarios.

Contrastes na localización dos servizos

Mapa de servizos
Mapa de servizos

A situación actual do terciario implica notables diferenzas en canto á súa distribución espacial no territorio español. Aínda que é destacable que o proceso de terciarización foi común a todo o espazo, non é menos certo que a evolución non foi homoxénea e, polo tanto, producíronse notables diferenzas entre as distintas rexións. No entanto, o predominio do sector servizos en todas e cada unha delas é totalmente abafador. Un elemento a ter en conta é que as desigualdades non se circunscriben ao conxunto do terciario senón que se fan máis claras cando se analizan os datos por subsectores. É neste aspecto cando máis notables son as diferenzas ao referirnos aos sectores máis especializados e cun carácter máis dinámico.

Un primeiro factor a ter en conta é a presenza dos servizos ligados ás administracións públicas. En España o reparto competencial entre as administracións central, autonómica e local constitúe un factor crave neste aspecto. O emprazamento das sedes dos principais organismos administrativos tende a concentrarse en certas áreas e, máis concretamente, en determinadas cidades. Polo tanto, é evidente que constitúe un elemento que favorece a actividade económica xeral das áreas onde se localizan.

En segundo lugar, débese destacar que a presenza dun tecido empresarial denso favorece a ubicación dalgunhas ramas do terciario, como son as telecomunicacións, o transporte e, sobre todo, os servizos especialmente deseñados para cada unha das empresas ou industrias. É un aspecto crucial na súa actual distribución espacial, posto que as empresas que prestan servizos a outras empresas ou industrias, localízanse nas proximidades destas. Polo tanto, as diferenzas rexionais son notables neste punto.

Outros elementos que condicionan a súa distribución serían tanto o desigual reparto espacial da poboación como o nivel de renda das persoas, posto que a localización de moitas actividades terciarias prima a proximidade ao cliente. Os ingresos persoais e o tipo de sociedades que se localizan nunha determinada área, constitúe un elemento fundamental que numerosas empresas de servizos teñen en conta ao tomar a decisión da súa localización. A densidad de poboación é importante pero non só en relación coa súa residencia estable senón tamén cos lugares onde se desprazan con carácter temporal os españois. É neste aspecto onde o turismo, de todo tipo, móstrase como un elemento dinamizador destas actividades.

O resultado final da localización destas actividades podémolo apreciar no mapa de servizos. Nas áreas de Cataluña e Madrid é onde se sitúan as actividades máis especializadas, as de servizos ás empresas así como as vinculadas ás administracións públicas. En segundo lugar, distínguense as rexións onde predominan os servizos destinados ao consumo (hostelería, comercio, turismo), como son Baleares, Canarias e Comunidade Valenciana. Para finalizar, apreciamos como no resto do territorio, fundamentalmente o centro, as actividades terciarias teñen unha presenza menor. Polo tanto, as diferenzas estructurales a nivel económico teñen na distribución das actividades de servizos un punto crave á hora da súa explicación.

2) DISTRIBUCIÓN COMERCIAL E ESPAZOS DE CONSUMO

O comercio é a actividade económica que ofrece produtos e servizos aos consumidores. Pode realizarse dentro do país (comercio interior) ou fora do país (comercio exterior).

O COMERCIO INTERIOR
O comercio interior en España caracterízase por:

A) A súa localización, depende da existencia dunha boa rede de transportes e da existencia dun mercado de consumo de alto poder adquisitivo. Ambos factores favorecen aos barrios urbanos e comunidades con boa rede de transportes, alta densidade de poboación e maior renda como Madrid, País Vasco e Barcelona; e prexudican aos barrios e comunidades pequenas e con menor desenvolvemento económico como Estremadura e Castilla-A Mancha.

B) A súa estrutura, experimentou cambios nos últimos anos debido á “revolución comercial”. Estes cambios afectaron ás canles de distribución (supresión dos intermediarios); ao consumo (aumento do poder adquisitivo, da capacidade de consumo e diversificación de produtos); á distribución (venda en autoservizos, que permite eliminar persoal e comprar a prezos baixos); aos equipamientos (ordenadores) e á forma de pago (tarxetas e monedero electrónico).

C) Segundo a súa tipoloxía distinguimos:

  • O comercio por xunto ou maiorista concentra as producións e distribúeas ao comercio minorista. Busca emprazamentos centrais respecto da produción e ao consumo (Valencia, Madrid e Barcelona).
  • O comercio minorista, vende directamente ao consumidor. Nel contrastan o comercio tradicional e o moderno.

√ Comercio tradicional: son establecementos pequenos, antigos e dirixidos por empresarios individuais e con persoal escaso. Actualmente atópanse en crise debido á súa baixa inversión e á falta de capital.
√ Novas formas comerciais: son as grandes superficies. Destacan os autoservizos, os grandes almacéns e os centros comerciais.

D) As áreas comerciais, están constituídas polo espazo xeográfico cuxa poboación diríxese a unha localidade importante para comprar bens que non sexan de primeira necesidade.

E) A política comercial española conta con:

  • O Plan Marco de Modernización Interior de 1995, que pretende incrementar a competitividade do comercio minorista, mediante a mellóra de cualificación do persoal, a innovación, a modernización tecnolóxica…
  • A Lei de Comercio Minorista de 1996, implanta a liberdade de empresa e emprazamento comercial e regula aspectos como a post-venda e as rebaixas.

O COMERCIO EXTERIOR

É o intercambio de produtos e servizos dun país co resto do mundo. Chámase exportación á venda de produtos nacionais ao estranxeiro, e importación, á compra de produtos estranxeiros. Nos últimos anos ambas incrementaronse como resultado da incorporación de España á globalización económica mundial.

  • Nas exportacións perden importancia os produtos do sector primario e gañan importancia os do secundario como produtos industriais semielaborados, de equipo, vehículos e bens de consumo. Nas importaciones destacan os produtos enerxéticos, os industriais e os agrarios.
  • As áreas do comercio exterior, modificáronse trala entrada de España na UE. A UE é a principal compradora e suministradora de produtos. A balanza comercial é deficitaria para España, pola menor competitividade dos produtos españois.
  • A Política comercial, está influenciada polo establecemento do mercado único coa UE e polos acordos subscritos coa OMC. A política comercial española adoptará a partir de 1986, coa entrada de España á UE, unha serie de medidas:

√ A supresión das barreiras arancelarias
√ O establecemento do imposto do IVE: Imposto Sobre o Valor Engadido
√ O establecemento do TEC: Tarifa Arancelaria Común os produtos non europeos.

3) OS SERVIZOS FINANCIEIROS: A SÚA ORGANIZACIÓN ESPACIAL E A BALANZA DE PAGAMENTOS

Os servizos financeiros son todos aqueles ofrecementos formais que dan as organizacións para o manexo do diñeiro. É algo moi, pero moi amplo; entre as organizacións que ofrecen estes servizos temos aos bancos, o exemplo máis evidente, pero así mesmo nesta categoría temos ás aseguradoras, aquelas que manexan fondos de investimento, corredoras da bolsa de comercio, financeiras (outorgadoras de créditos), empresas facilitadoras de tarxetas de crédito, etc…

Entre a variedade de servizos financeiros, cabo sinalar os seguintes:

Servizos de seguros e outros servizos conexos

  • Os aseguradores directos agrupan os pagos (primas) provenientes daqueles que tratan de cubrir riscos e realizan pagos a quen acontece un evento cuberto, como un accidente de automóbil ou o afundimento dun barco.
  • Os reaseguradores, que poden ser empresas ou individuos adiñeirados, aceptan, por un prezo, cubrir algúns dos riscos asumidos por un asegurador directo.
  • Os intermediarios de seguros, como axencias e corredores, poñen en contacto a persoas dispostas a pagar para cubrir riscos con aquelas dispostas a asumilos por un prezo determinado.

Bancos e outros proveedores de servizos financeiros

  • Aceptar depósitos e fondos reembolsables e efectuar préstamos: Pagan aos que lles entregan diñeiro, que eles, á súa vez, prestan ou invisten co obxectivo de realizar un beneficio sobre a diferenza entre o que pagan aos depositantes e o monto que reciben dos prestatarios.
  • Administrar sistemas de pago: Permiten transferir fondos dos pagadores aos beneficiarios e facilitan as transacións e a liquidación de contas a través de tarxetas de crédito e débito, xiros bancarios, como cheques, e transferencias electrónicas de fondos.
  • Negociar: Axudan ás empresas a comprar e vender valores, divisas e derivados.
  • Emitir valores: Axudan aos prestatarios a captar fondos vendendo accións de empresas ou emitindo bonos.
  • Xestionar activos: Ofrecen asesoramento ou invisten en nome dos clientes, que pagan polos seus coñecementos especializados.

Balanza de pagamentos

A balanza de pagamentos é un rexistro de todas as transacións monetarias producidas entre un país e o resto do mundo nun determinado periodo. Estas transacións poden incluír pagos polas exportacións e importacións do país de bens, servizos, capital financeiro e transferencias financeiras. A balanza de pagamentos contabiliza de xeito resumido as transaciós internacionais para un período específico, normalmente un ano, e prepárase nunha soa divisa, típicamente a divísa doméstica do país concernido. As fontes de fondos para un país, como as exportacións ou os ingresos por préstamos e investimentos, rexístranse en datos positivos. A utilización de fondos, como as importacións ou o investimento en países estranxeiros, rexístranse como datos negativos.

4) TRANSPORTES E COMUNICACIÓNS

Os sistemas de transporte

Nas sociedades contemporáneas, sobre todo nas máis desenvolvidas, como é o caso de España, os transportes teñen unha importancia capital. Constitúen un sistema que permite o desprazamento de persoas, bens e mercancías, cuxos elementos son os medios ou vehículos de transporte, as infraestructuras, e os bens e produtos transportados.

As infraestructuras para o transporte (estradas, autoestradas, vías férreas, portos, aeroportos, etc.) compoñen redes estendidas sobre o territorio e interconectadas entre si, que poñen en comunicación distintos puntos e rexións. Teñen unha gran influencia sobre o territorio, xa que son expresivas das relacións entre distintos ámbitos funcionaos ou económicos, e constitúen un capítulo fundamental na ordenación do territorio e nas políticas de correción dos desequilibrios rexionais.

Os medios de transporte evolucionaron moito. Ata hai pouco máis dun século as súas formas tradicionais eran a navegación marítima a vela e o transporte terrestre en carruaxes ou cabalerías. O século XIX coñeceu o desenvolvemento do ferrocarril, tan ligado aos progresos da modernización dos transportes marítimos e, a partir de mediados de século, a xeneralización do transporte aéreo

En canto aos bens transportados, hai que destacar que a cantidade de mercancías que hoxe se move non ten comparación con calquera outro momento pasado. Así mesmo, o transporte de persoas alcanzou niveis sen precedentes e é un fiel reflexo da mobilidade dos cidadáns nas sociedades contemporáneas, cuxos desprazamentos diarios e ocasionais están xustificados pola disociación entre os lugares de residencia e traballo, por razóns laborais ou por motivos de lecer.

Características do sistema español de transportes

O sistema español de transportes presenta unhas características que son, ao mesmo tempo, trazos de arcaísmo e de modernidade, herdanza da historia e logros da evolución recente da sociedade. Entre elas, destacan as seguintes:

  1. A acusada influencia do medio natural (o relevo). Así, á elevada altitude media das nosas terras, temos que engadir unha morfoloxía que dificulta o trazado das vías de comunicación e obriga á construción de estruturas que encarecen a execución e dificultan a realización (pontes, viaductos, túnel).
  2. O trazado radial que ten como centro Madrid é moi perceptible nas redes de estradas e na rede ferroviaria. O transporte aéreo responde tamén a un modelo radial pola importancia que ten a capital de España como orixe e destino dos voos nacionais e internacionais.
  3. Os desequilibrios territoriais, que se manifestan, tanto pola densidade de redes viarias e infraestructuras como na calidade das propias instalacións e vías de comunicación. Neste sentido, a tendencia é que as rexións con maior grado de desenvolvemento teñan mellores comunicacións.
  4. As deficiencias na comunicación interrexional, consecuencia de factores físicos, da disposición radial das redes de comunicacións e das desigualdades rexionais, sen que a descentralización administrativa resultante da implantación do Estados das Autonomías resolva a situación
  5. O marcado desequilibrio cara ao transporte por estrada, que acusa os efectos da sobrecarga no transporte de persoas e de mercancías.

A rede de estradas e as características do transporte.

Autoestradas
Autoestradas

A rede de estradas (que é o máis importante) ten a súa orixe na multitude de camiños formados a través dos séculos.

As calzadas romanas – principal soporte da ordenación do territorio no seu tempo – e as redes trazadas por musulmáns e cristiáns durante a Idade Media son antecedentes destacados; con todo, foi no século XVIII cando as estradas españolas cobraron un gran impulso, pois nesta época acometeuse a construción da rede de estrutura radial que unía o centro -Madrid- cos principais portos do litoral. O plan desenvolveuse durante os séculos XVIII e XIX, e é a base do actual mapa de estradas.

No primeiro terzo do século XX, en 1926, impulsouse o Plan de Firmes Especiais, que pretendía unha mellora xeneral da rede viaria para adaptalas ás novas condicións do transporte e aos novos vehículos automóbiles. Cara aos anos 1960, a rede española de estradas presentaba grandes carencias e resultaba insuficiente para o momento, caracterizado polo auxe dos vehículos a motor.

Para adaptarse á nova realidade socioeconómica acometeuse o Plan REDIA (Rede de Itinerarios Asfálticos, 1967-1971), que incluíu entre os seus obxectivos a ampliación do ancho de calzada, mellóra da pavimentación e da sinalización, a correción de trazados e a dotación de arcens nas principais rutas españolas. As actuacións centráronse nos seis grandes eixes radiales (Nacionais I a VI), co que este quedou definitivamente consolidado.

No mesmo ano 1967 aprobouse o Plan de Autoestradas que non chegou a concluírse. En certo xeito, os seus obxectivos foron cubertos a partir dos anos 1980 cun proxecto de autovías a partir do desdobramento de calzada das principais estradas nacionais. Esta solución non resolveu todas as necesidades, de aí a intención de completalo co Plan de Infraestructuras (1993-2007) que pretende asegurar as conexións internacionais con Francia e Portugal, completar a rede de alta intensidade de tráfico, desconxestionar as vías radiais e favorecer a comunicación interrexional mediante a construción de autovías radiais e periféricas que atenúen os efectos negativos do plan radiocéntrico herdado de tempos pasados.

A rede básica do Estado depende da Administración central e ten 24.105 Km, o que asegura a comunicación interrexional. A rede autonómica é a máis extensa, está composta por máis de 70.000 Km de calzada e nela intégranse as estradas de ámbito rexional, cuxa xestión está transferida ás comunidades autónomas. Para rematar destacan as redes de ámbito local e comarcal, administradas por cabildos, diputacións, etc.

O transporte por estrada experimentou un crecemento vertixinoso e paralelo ao incremento do parque de vehículos e da mobilidade espacial da sociedade española. Concentra o 90% do transporte de viaxeiros e máis do 70% de mercancías, consecuencia do modelo orixinado co desenrrolismo, que consagrou ao automóbil como medio de transporte de persoas e mercancías en detrimento do tren.

Os ferrocarrís

O ferrocarril e a locomotora a vapor supuxeron unha gran innovación en materia de transporte e comunicacións. Os primeiros traxectos que se abriron ao tráfico na Península foron o de Barcelona a Mataró, en 1848, e o de Madrid a Aranjuez, en 1851.

Desde o principio foron moitas as solicitudes que fixeron diversas compañías estranxeiras para construír e explotar liñas ferroviarias; a maioría delas eran proxectadas para servir a intereses mineros que tamén estaban en mans de capital estranxeiro. En 1855 promulgouse unha lei que regulaba as concesións e permitía a importación de material ferroviario, e que a industria siderúrxica española non podía producilo. Pronto contou España cunha excelente rede ferroviaria.

redtrten

Con relación a Europa, os ferrocarrís españois presentaban a diferenza do ancho de vía. Os demais países europeos utilizaban unha separación entre raíles de 1.435 mm, que se considerou insuficiente en España polos desniveles do terreo e o trazado sinuoso, obrigado polo relevo; co fin de proporcionar unha maior estabilidade aos trens, adoptouse en 1844 a anchura de vía de seis pés casteláns, equivalentes a 1.672 mm. A medida, na que tamén deberon influír razóns estratéxicas, supuxo o illamento ferroviario de España con respecto ao resto de Europa ata datas recentes; o problema resolveuse mediante a instalación de intercambiadores de eixes nas estacións fronteirizas con Francia.

A comezos do século XX a rede ferroviaria tiña unha lonxitude de 10.864 Km, aos que habería que engadir outros 1.972 Km de ferrocarrís secundarios de vía estreita. No seu maior parte, as liñas pertencían a compañías estranxeiras, entre as que destacaban Ferrocarrís do Norte, titular de 3672 Km, M.Z.A. (Madrid-Zaragoza-Alacante), concesionaria de 3.650 Km, e Ferrocarrís Andaluces, que explotaba 1.072 Km polo sur de España.

En 1939, ao término da Guerra Civil española, a rede ferroviaria estaba moi deteriorada, necesitaba cuantiosas investimentos e a súa explotación era deficitaria, por iso as compañías non tiñan moito interese en manter as concesións das que eran titulares. En 1941 pasou ao Estado, decisión que propiciou a creación de RENFE.

O ferrocarril foi o principal medio de transporte e persoas e mercancías ata comezos dos anos 1960, data na que foi relegado a segundo término ante o auxe do transporte por estrada. A rede de ferrocarrís españois, do mesmo xeito que a de estradas, ten unha disposición radial con centro en Madrid e tres importantes nós de dispersión do tráfico- Venta de Baños (Palencia), Alcázar de San Juan (Ciudad Real) e Zaragoza. A lonxitude da rede é de 12.700 Km de ferrocarril de vía convencional, xestionados por RENFE, e uns 2.000 de vía estreita. Desde 1992 o trazado ferroviario complétase cos trens de alta velocidade (AVE) de Madrid a Sevilla que se irán estendendo posteriormente a Málaga, Barcelona, etc

O transporte marítimo

Pola súa situación, España ofrece condicións favorables para o tráfico marítimo. Durante séculos configurouse unha rede de portos mercantes, de pasaxeiros e pesca que serviu de intercambio entre terras de ultramar e as do interior, contribuíndo a consolidar a rede radial de estradas entre Madrid e os portos. O transporte de pasaxeiros foi importante no século XIX e primeiros do XX, despois decaeu. Con todo, aumentou o transporte de mercancías por barco tanto de produtos voluminosos non pesados e ao traslado de petróleo ata as refinerías situadas nos litorales.

Este transporte evolucionou cara a buques de gran tonelaxe, que esixen maior calado e unhas instalacións portuarias específicas, polo que se desprazou a importancia portuaria cara ao Atlántico, cuxos portos están mellor situados respecto de as grandes rutas de navegación. O transporte fluvial redúcese a Sevilla único porto interior de significado histórico.

O transporte aéreo

Comeza en 1919 en España e pronto se poñen en funcionamento liñas comerciais entre Sevilla e Larache, e entre Madrid e Barcelona, Mallorca, Valencia e Sevilla. Máis tarde ábrense as internacionais e en 1926 crúzase o Atlántico. Co tempo xeneralízanse os avións a reación e empeza unha nova era marcada polo aumento da capacidade de carga dos aparellos, de maior autonomía de voo e velocidade de cruceiro. Todo repercute nos desprazamentos a longa distancia e beneficia a España que se configuraba como destino turístico.

España conta cunha rede de aeroportos extensa, aínda que está moi xerarquizada en Madrid-Barajas que, xunto a Barcelona, ten un tráfico moi estabilizado en canto a cifras de pasaxeiros. Séguenlle os de Mallorca, Málaga, Canarias.

Os transportes especiais

Son especiais en función do medio que utilizan ou o ben que transportan: transporte por tubería, transporte postal e telecomunicacións.

Entre os transportes por tubería de importancia están os oleoductos que trasladan produtos petrolíferos das refinerías a centros de distribución e consumo, ou os gaseoductos que forman redes urbanas ata os centros de distribución e consumo e outros que atravesan o país e son abastecidos co gas natural que vén do Norte de África ou Siberia. Tamén por tubería transpórtase a auga.

Os sistemas postais utilizan o ferrocarril ou avión para transportar un materia especial, os produtos materiais de pouco peso ou volume e os transportes de correspondencia.

As telecomunicacións forman un sistema de transporte novidoso. Inclúese o telégrafo, teléfono, televisión, teletexto, correo electrónico por ordenador, cuxa característica é a natureza inmaterial do ben transportado, normalmente información, que é transmitida en tempo real, sen que medie o tempo entre a emisión e a recepción da mensaxe. Podemos falar tamén do transporte de capitais que se realiza mediante movementos derivados das ordes de compra, venda ou transferencia cursadas polos medios de telecomunicación. A telecomunicación forma parte dos chamados transportes invisibles, aínda que algunhas das súas instalacións sexan perceptibles na paisaxe. A importancia que teñen actualmente é só un avance da que agarda no futuro.

5) OS ESPAZOS TURÍSTICOS

O turismo é o conxunto de actividades desenvolvidas polas persoas nas viaxes e estancias realizadas fora do seu contorno habitual por motivos de ocio ou negocio e por un período de tempo inferior a un ano.

Inclúe tres modalidades: o turismo receptor procedente do estranxeiro, o turismo interno realizado polos nacionais no interior do país e o turismo emisor constituído por nacionais que viaxan ao estranxeiro. Se o visitante efectúa unha estancia inferior a 24 horas entón falamos de excursionista. Se pasan a noite e a estancia e superior a 24 horas entón falamos de turista.

Antecedentes

España é unha das principais potencias turísticas do mundo, tanto polo número de visitantes que recibe como polos ingresos que reporta esta actividade. A consolidación de España como destino turístico data dos anos 1960, aínda que conta cuns antecedentes dignos de mención nos viaxeiros ilustrados e os románticos que nos visitaron.

Desde o século XVIII, pero especialmente ao longo do século XIX, son numerosos os viaxeiros que percorren Españaa, entre eles naturalistas e escritores. Uns e outros quedaron impresionados pola diversidade que ofrece a natureza de España, polo exotismo dunhas paisaxes que lle recordan a África, pola pervivencia das herdanzas arabe e oriental, polas cidades e os monumentos, polos tipos e os costumes populares, polo bandoleirismo, etc.

A difusión dos seus coñecementos e das súas experiencias en escritos e guías de viaxe contribuiu a forxar unha imaxe de España chea de escenas tópicas, pero que alimentou a curiosidade e o interese dos estranxeiros por España e a percepción desta como destino turístico singular.

Causas da evolución

Á xestación definitiva de España como potencia turística contribuíron causas externas e internas. Entre as causas externas habería que citar a evolución da sociedade europea trala Segunda Guerra Mundial. Concluída a reconstrución posbélica, Europa acadou un estado de bonanza económica e de benestar social sustentado nun alto nivel de vida, ampla cobertura social, redución da xornada laboral, vacacións remuneradas, etc. Pronto creceron as demandas de lecer, entre as que ocupou un lugar preferente o turismo, que agora podía gozarse masivamente grazas á xeneralización do automobil e á popularización das viaxes en avión.

Como factores propios ou internos de España temos que destacar a súa situación xeográfica, o seu coñecemento e valoración por parte das sociedades estranxeiras e as excelentes condicións da súa oferta turística: amplo litoral, climatoloxía favorable variedade paisaxística, rico patrimonio cultural, etc., e todo iso a bos prezos, como correspondía a un país con certo atraso respecto de os países de procedencia dos turistas.

Evolución do turismo en España

Os inicios do turismo moderno sitúanse nos anos 50 do século XX. Pode sinalarse 1959 como ano do despegue, coincidindo cun significativo momento na planificación económica de España, que entendeu o turismo como un importante factor de desenvolvemento. En 1960 o número de visitantes superou os 6 millóns, abrindose neste momento unha etapa de crecemento continuo que durou ata 1973. Neste período puxéronse as bases do modelo turístico español de masas, o cal requiriu a construción de apartamentos e hoteis, e que deu lugar á precipitada urbanización dos litorais, moitas veces rexida pola especulación e carente de planificación. O ritmo expansivo quedou interrompido en 1973, ano dunha recesión, motivada polo incremento dos prezos do petróleo, a crise económica, o final do franquismo e os balbuceos da transición democrática. A partir de 1976 iniciase unha nova fase de crecemento sostido, que durou ata 1989, e cuxa principal característica, xunto ao aumento de turistas estranxeiros, foi a incorporación dos españois ao turismo de praia. Tras unha nova recesión a comezos dos anos 1990, abriuse unha nova fase na que se superaron os 70 millóns de visitantes, cifra que inclúe aos viaxeiros en tránsito e aos turistas propiamente ditos, que ascenden a máis de 45 millóns.

turistas e ingresos Se comparamos o gráfico sobre a evolución dos turistas e dos ingresos aportados desde 1960, distinguimos tres períodos:

a) Ata comezos dos anos 70, aumenta máis rápidamente o número de turistas que de ingresos, o que quere dicir que se trataba dun turismo con baixo poder adquisitivo.

b) Desde os inicios dos 70 ata mediados dos 80, turistas e ingresos crecen paralelamente proba do bo nivel adquisitivo.

c) Desde 1985, os ingresos crecen a un ritmo moi superior ao de visitantes, o que evidencia o encarecemento do turismo español desde o noso ingreso na Unión Europea.

Malia iso, o turismo español aporta ao país menos ingresos que outras potencias turísticas de rango similar, como demostra o feito de que España, aínda que ocupe o segundo lugar mundial por número de turistas, sitúase en cuarto lugar pola cantidade de ingresos.

Características do turismo español

A oferta turística: É o conxunto de servizos postos a disposición do turista. Entre os máis destacados temos os vendedores do produto e as instalacións turísticas.

  • O vendedores do produto son as institucións que fan promoción do turismo en feiras, nas oficinas de turismo e nas axencias de viaxes.
  • As instalacións turísticas cobren as necesidades de:
    • Alonxamento: a oferta é moi ampla e concéntrase no litoral mediterráneo penínsular, Baleares e Canarias, aínda que nos últimos anos creceu no interior penínsular.

    • Manutención: inclúe os servizos de restauración (restaurantes, cafeterias, bares). Os máis visitados son os de dous garfos.
    • Recreo: comprende instalacións deportivas, parques recreativos e de auga, clubs hípicos e de golf, instalacións náuticas, estacións de esquí, parques naturais,…

A demanda turística: é o colectivo que solicita os servizos turísticos. Nun principio este era predominantemente estranxeiro. Na actualidade a demanda interna ten un destacado papel. Un dos principais problemas do turismo español é a excesiva demanda estacional que coincide coas vacación estivais. Isto provoca un exceso de utilización estacional das infraestruturas coa conseguinte saturación, perda de calidade e problemas ambientais.

  • A demanda estranxeira:
    1. Procede na súa maioría de Europa occidental.
    2. Predominantemente estival
    3. Concéntrase nas zonas de praia e sol.
    4. Reserva o seu servizo (días, prazas hoteleiras,…)
    5. Nos últimos anos aumentou a contratación directa dos servizos grazas a internet.
  • A demanda interna:
    1. Procede na súa maioria de Madrid, Cataluña, Andalucía e a Comunidade Valenciana.
    2. Repártese mellor ao longo do ano: Semana Santa, fins de semana, pontes
    3. Menor concentración espacial xa que, aínda que prefire o mediterráneo, desprazase tamén ao norte.

Tipos de turismo

  • Turismo de bordo de auga: a modalidade maioritaria é o sol e praia, aínda que existen outras ligadas a ríos, lagos e encoros. Nustas zonas poden realizarse deportes náuticos, pesca, descensos fluviais… Na actualidade está a cobrar auxe unha forma de turismo que estivo de moda no S. XIX e principios do XX: o turismo termal ou de balneario.
  • Turismo de montaña: principalmente ligado ao esquí aínda que tamén ocupan un lugar importante o excursionismo, sendeirismo, alpinismo, barranquismo,…
  • Turismo ecolóxico: céntrase na visita a espazos naturais protexidos.
  • Turismo rural: Ademáis do descanso tamén pode entrarse en contacto con actividades agrarias, visita a agromuseos, artesania,…
  • Turismo urbano: é fundamentalmente un turismo cultural dirixido a cidades con patrimonio histórico. artístico e cultural. Tamén está cobrando importancia o turismo urbano de negocios en torno a feiras, exposicións e congresos…

Impacto do turismo

  1. Demográficos: Nas áreas litorales o turismo aumenta a poboación tanto de mozos, como de vellos, así como do sector terciario, como o da construción. Nalgunhas cidades históricas e áreas rurais freou a despoboación e o envellecemento.

  2. Poboamento: No litoral estende o poboamento urbano. Provoca alta densidade constructiva e especulación do solo.

  3. Económicos: O turismo crea emprego e demanda man de obra pouco cualificada, pero un emprego estacional. Exerce un efecto multiplicador sobre outras actividades económicas. Aporta o 12% do PIB e o 9% da poboación activa, compensa a balanza comercial e inflúe na política de transportes.

  4. Políticas, culturais, sociolóxicas: Como aspectos positivos fomenta o achegamento dos pobos e pode estimular cambios e aperturas, como aspectos negativos pode conducir á perda de costumes e sinais de identidade e a especulación pode elevar excesivamente os prezos, a masificación tamén pode provocar saturación dos servizos.

  5. Ordenación do territorio: Nas áreas máis turísticas o turismo fai ordenar o territorio en función dos seus intereses, tendo como consecuencia a alteracións do medio e paisaxe, a transformación da economía e os conflitos polo uso do chan e os recursos.

  6. Ambientais: Son consecuencias dun rápido desenvolvemento turístico en pouco tempo e nun momento no que non se coida suficientemente o medio ambiente. As consecuencias foron o levantamento de grandes bloques de apartamentos e hoteis, a urbanización incontrolada, a contaminación de praias e bosques,etc…

Benidormh
Benidorm 2012

Problemas

Os maís destacados son:

  • Predominio do modelo tradicional de sol e praia supón clientela de nivel medio ou medio baixo, elevada estacionalidade, concentración espacial e forte dependencia de tour operadores estranxeiros.

  • A demanda formula novas esixencias: calidade e variedade da oferta, máis participación na organización da viaxe e calidade ambiental.

  • Crece a competencia internacional debido á mellora dos transportes e busca de destinos non masificados.

Política turística

Trata de resolver estes problemas en coordinación coas Comunidades e a UE (as Comunidades teñen competencias en política turística e a UE propúxose favorecer o turismo polas súas vantaxes para crear emprego, atraer divisas e redistribuir a rendas entre países ricos e pobres).

O Estado concretou a súa politica turística nos seguintes obxectivos:

  • O incremento da calidade da oferta para atraer turistas de maior poder adquisitivo.

  • A diversificación da oferta para atender ao desexo de variedade da demanda e conseguir un mellor reparto temporal e espacial do turismo.
  • O uso das novas tecnoloxías no trato da clientela para responder ao seu desexo de participar na organización da súa viaxe.

  • A utilización da innovación e o coñecemento para conseguir a satisfación do cliente e o éxito do negocio turístico.
  • A promoción turística para facer fronte á competencia externa e atraer nova clientela.

  • A mellora da comercialización para incrementar os beneficios turísticos, mediante a creación de touroperadores nacionais.
  • A consecución dun turismo sostible que responda á esixencia de calidade medioambiental da demanda.

Áreas turísticas

Áreas turísticas de EspañaOs espazos turísticos incluén áreas e puntos turísticos. As áreas turísticas son espazos amplos que contan cunha elevada densidade de turistas estranxeiros ou nacionais. Os puntos turísticos son focos turísticos illados, ligados a atractivos concretos: estacións de esquí, cidades históricas, acontecementos,…

De acordo co seu uso, todos estes espazos turísticos poden ser de tempada, se a súa estacionalidade é superior á media (Cataluña e Baleares), ou especialmente turístico, por contar con estancias prolongadas (Canarias, Málaga, Alacante), ou ben con visitas puntuais, pero sen notoria estacionalidade. (Granada, Córdoba, Sevilla, Toledo).

1.- As áreas de alta densidade.

a.- Áreas de sol e praia:

Son as illas Baleares e Canarias e a costa mediterráanea penínsular. Todas elas reciben unha importante afluencia turística debido ao bo clima e ás praias. Agora ben temos que destacar diferenzas nos seguintes aspectos:

* A accesibilidade (tanto por estrada como por avión) favoreceu as zonas próximas á clientela europea (Cataluña) e retrasou ás zonas afastadas da autovía do Mediterráneo.

* O modelo de ocupación do espazo diferenza as zonas na que as instalacións turísticas se integran nos núcleos de poboación existentes, modificándoos (Benidorm, Torremolinos) e as zonas turísticas novas (Nuevo Sancti Petri en Chiclana de la Frontera).

* O tipo de aloxamento diferenza zonas con predominio de establecementos hoteleiros ou extrahoteleiro.

b.- Madrid

Case non ten estacionalidade turística e alberga unha importante oferta hoteleira destinada ao turismo cultural e a un crecente turismo de negocios en trono a feiras, congresos e convencións.

Dentro das zonas turísticas -cunha certa continuidade espacial- ou dos lugares turísticos -referidos a só un municipio- hai que diferenciar tipos diversos segundo a súa duración, a función específica e o propio tipo da demanda.

Zonas de tempada, sobre todo estival, que son aquelas máis próximas a Europa, pero cuxa temperatura invernal é algo máis fría que nas zonas meridionais: Baleares, A Costa Brava e a Costa Dourada (en torno a Tarragona).

Zonas estabilizadas, cunha ocupación turística ao longo de todo o ano tanto puntuais (Granada, Córdoba, Sevilla, Toledo, Madrid e Salamanca) como prolongadas (Canarias, Costa Branca, Costa do Sol e a propia cidade de Madrid.

Refuxios da “jet”, onde acode un abigarrado conxunto de aristócratas, artistas, etc., para cumprir co que se denomina o turismo-exposición. É o caso de Ibiza ou de Marbella.

Espazos de lecer do turismo nacional

2.- Áreas de media e baixa densidade

a.- Certos tramos do litoral e prelitoral mediterráneo e suratlántico incorporáronse ao turismo de sol e praia como resultado da reestruturación dos espazos litorais tradicionais e da demanda de espazos menos saturados.

b.- O litoral galego e cantábrico ofrece áreas costeiras e interiores non masificadas e destacadas paisaxes rurais e naturais.

c) Os puntos turísticos máis destacados son as estacións de esqui, os centros de turismo rural e as cidades históricas e artísticas. Nestas últimas predominan as estancias curtas de fins de semana, pontes,..