Teoría Sector Secundario

1) FACTORES DA INDUSTRIALIZACIÓN ESPAÑOLA

A localización das industrias ao longo do territorio non se debe a un feito casual, senón principalmente a unha decisión empresarial tomada seguindo criterios de rendabilidade económica, isto é, procurando os máximos beneficios industriais e os mínimos custos de produción.

Dentro dos factores podemos atopar os tradicionais e os actuais.

Os principais factores tradicionais son:

  • Proximidade ás materias primas e as fontes de enerxía.
  • Un mercado consumidor amplo que asegura ás empresas un mínimo de rendabilidade.
  • Man de obra abundante e barata.
  • Boas infraestructuras de transporte.
  • A disponibilidad de capitais ou a capacidade para atraelos.
  • Sectores de apoio como bos equipamientos, empresas complementarias ou de servizo. Son vantaxes que atraen a industrias dependentes ou relacionadas coas xa existentes (efecto aglomeración).
  • A política industrial do Estado que pode favorecer a implantación industrial.

Na orixe da actividade industrial, o factor máis importante era a proximidade aos recursos naturais seguido da existencia de mercados de traballo – consumo, de bos transportes e de capitais para investir. Isto deu lugar a diferentes localizacións:

  • Zonas industriais de base extractiva xunto aos recursos naturais (vales mineiros en Asturias).
  • Zonas industriais de base portuaria xunto a portos que aseguraban a importación – exportación (Barcelona, Huelva).
  • Grandes aglomeraciones urbanas. Importantes mercados consumidores que aportaban man de obra abundante, servizos, etc. (Madrid, Sevilla).

As pautas de localización industrial, caracterízanse por unha concentración manufactureira nas zonas metropolitanas e ao desenvolvemento de determinados centros industriais mediano – pequenos, froito da política de Polos. Os Polos induciron certa mobilización de investimentos xerando un aumento do emprego e unha aceleración do desenvolvemento urbano.

Os factores actuais:

Desde a década dos 80 do pasado século obsérvanse cambios nos factores e nas tendencias da localización industrial. Os cambios da terceira revolución industrial fixeron que algúns factores clásicos de localización perdan a importancia que tiveron en épocas pasadas, mentres gañan relevancia novos factores.

Perde inportancia a proximidade aos recursos naturais ante o abarataramento do transporte das materias primas. Tamén decrece a importancia da proximidade ao mercado de consumo, dada a mellora dos transportes e das comunicacións e ampliación das áreas de venda no contexto da globalización. Manteñen a súa relevancia a dispoñibilidade de bos sistemas de transporte e cominicación e a man de obra.

Os principais factores actuais de localización son:

  1. O acceso á innovación e á información: isto é esencial para a competitividade das industrias actuais. Por iso tenden a localizarse nos chamados “medios innovadores” que se van caracterizar pola presenza de man de obra moi cualificada. (centros de investigación, infraestructuras telemáticas,…)
  2. O territorio tamén adquire cada vez máis peso cando lles proporciona vantaxes competitivas ás empresas. Entre elas destacan a existencia de recursos transformables, unha man de obra numerosa ou cualificada, un contorno empresarial innovador e de cooperación, e o apoio dos axentes sociais ás empresas.

2) PROCESO DA INDUSTRIALIZACIÓN ESPAÑOLA

Con relación aos países europeos máis avanzados, a industrialización española foi un proceso discontinuo, marchou con atraso e estivo moi polarizada en torno aos núcleos iniciais.

Os antecedentes da industrialización.

Desde finais do século XVIII, ilustrados e reformistas alzaron a súa voz a favor do desenvolvemento e da industrialización do Estado. España reunía unhas condicións favorables, pois contaba cunha produción artesanal diversa e rica, coas Reais Fábricas, con materias primas minerais e de orixe orgánica, etc. Como factores negativos destacaban os problemas da insuficiencia enerxética (carbón), a escaseza de recursos tecnolóxicos e humanos, unha excesiva mentalidade rural, a ausencia de mercado interior, etc.
Con todo, e pese a que o Estado viviu avatares tan perxudiciais para a nacente industria como a guerra da Independencia, a emancipación das colonias americanas ou as guerras carlistas, na primeira metade do século XIX tiveron lugar algúns feitos importantes para a industrialización, como a construción dos altos fornos en 1832 en Marbella, Málaga, e fábricas textís de Cataluña.

Os inicios do despegue industrial.

Na segunda metade do século XIX en España a industrialización avanzou ata acadar cotas de importancia, pero evidenciou un notable atraso con relación aos países europeos e unha grande dependencia tecnolóxica e financeira dos mesmos.
Xunto á industria siderúrxica e textil o logro máis importante foi o tendido dunha ampla rede ferroviaria que en 1865 acadaba xa os 4663 Km, aínda que no seu maior parte eran ferrocarrís construídos por empresas e capital estranxeiro e, ata, con material importado.
A rede de ferrocarrís estivo ao servizo da explotación mineira do noso subsolo, tamén protagonizada por empresas de nacionalidade británica, francesa, belga, etc., que gozaron das facilidades de acceso á explotación mineira que lles conferiu a Lei de Bases da Mineiría, promulgada en 1868.

España, que era o paraíso dos minerais metálicos, converteuse en país exportador de materias primas minerais, quedando a mercé de intereses alleos e sen capacidade para aproveitar a súa riqueza mineral en beneficio propio.
España era o primeiro país productor de ferro, que se exportaba no seu maior parte a Gran Bretaña desde o porto de Bilbao. Os barcos que o transportaban volvían baleiros, pero pronto aproveitaron o retorno para trasladar ata o porto de orixe o carbón que precisaba a industria siderúrgica biscaína. Esta facilidade para o abastecemento de enerxía e a proximidade dos xacementos de ferro fixeron florecer a industria siderúrxica vasca en detrimento dos núcleos siderúrxicos doutros lugares como o Bierzo (León), Málaga ou Asturias, que en adiante non puideron facer fronte á competencia bilbaína.
A industrialización española avanzou baixo o signo do proteccionismo e lentamente. A iso contribuíu o acusado fondo rural do país, a ausencia dunha burguesía emprendedora, a debilidade do mercado interior, etc., así como a incapacidade tecnolóxica e a situación de España como país periférico respecto de a Europa industrial á que se exportaban materias primas e da que se importaba capital de bens de equipo.
O mapa industrial comezou a adquirir trazos de polarización en torno a Biscaia, Barcelona e Madrid, e noutros puntos do interior peninsular que desenvolvían unha industria de base agraria.

O crecemento industrial ata a Guerra Civil.

Durante o primeiro terzo do século XX, a industria española afianzouse grazas á proteción arancelaria e consolidáronse sectores industriais como o metalúrxico, o textil ou o químico, impulsados polo crecemento da demanda e a consolidación do mercado interior. O proceso de industrializadón coñeceu os efectos positivos da repatriación de capitais trala perda das colonias e dos beneficios comerciais derivados da Primeira Guerra Mundial. Deuse un considerable impulso á construción de obras públicas durante a ditadura de Primo de Rivera, particularmente de estradas, que resultou fundamental para a conexión dos mercados interiores. Neste periodo, as empresas estranxeiras abandonaron a explotación das esgotadas minas españolas, e, pese aos indubidables progresos, a industria española seguía acusando o atraso e a dependencia de Europa. O mapa industrial consolidouse sobre o xerme dos focos anteriores, de modo que empezaron a manifestarse os desequilibrios territoriales que alcanzarían a súa plenitude nas décadas posteriores.

A reconstrución industrial da posguerra.

Trala Guerra Civil, baixo un contexto de autarquía, en 1941 creouse o Instituto Nacional de Industria (INI), cunha forte participación de capital estatal nos sectores básicos da industria (siderurxia, naval, petroquímica). A partir de 1950 a situación foi cambiando e logrouse unha certa recuperación nos niveis de renda e a economía española atopou certo alivio a partir das negociacións con Estados Unidos e do ingreso na ONU. Púxose fin ao illamento e España integrouse gradualmente na economía internacional, á vez que a falta de capital foi suplida polos investimentos estranxeiros que comezaron a chegar.
A nova estrutura industrial caracterizouse pola dualidad, é dicir, pola existencia dun sector dominado pola gran empresa de capital público (Hunosa, Ensidesa, e demais empresas pertencentes ao INI) e orientado a bens de equipo, e outro sector integrado pola pequena e mediana empresa de capital privado, dedicado ás industrias de transformación e de bens de consumo.
Desde un punto de vista espacial, favoreceuse a consolidación dalgunhas rexións industriais (Cataluña, País Vasco e Madrid) en prexuízo doutras que se configuraban como áreas subdesenrroladas, que comezaban a padecer os efectos negativos dos desequilibrios e do éxodo rural.
Pero o modelo industrial acusaba graves deficiencias e mostrábase incapaz de resolver as carencias, por iso é polo que a partir de 1959 abordase seguindo as directrices do denominado Plan de Estabilización.

O impulso industrializador dos anos 60.

O período entre 1959 e 1975 supuxo un crecemento económico sen precedentes, ao que contribuíron unha serie de factores favorables, como a expansión xeneralizada da economía capitalista, a chegada de capital estranxeiro, a instalación de grandes empresas multinacionais, etc. Ao mesmo tempo, España recibía divísas que aportaban turistas e emigrantes, coas que fixo fronte á compra de petróleo, á importación de bens industriais e á nivelación da balanza de pagos.
O Estado puxo en funcionamento os plans de desenvolvemento e unha política rexional baseada nos polos de desenvolvemento, entre os que destacaron os de Huelva, Córdoba, Granada, Burgos.
Malia que os plans de desenvolvemento non deron os resultados previstos, conseguíronse obxectivos moi importantes, o máis notorio dos cales, sen dúbida, foi que o PIB alcanzou un índice de crecemento anual en torno ao 7%.
A industria española mellorou notablemente e alcanzou un alto grao de diversificación, aínda que seguiu acusando os efectos negativos da gran dependencia tecnolóxica, das importaciones e dunha inadecuada estrutura empresarial.
O desenvolvemento industrial dos anos 1960 localizouse nas rexións que tiñan maior tradición industrial e nas súas áreas adxacentes, o cal xerou unha dicotomía entre os tres espazos máis industrializados (Cataluña, País Vasco e Madrid), que concentraron case as tres cuartas partes dos investimentos multinacionais e do emprego recentemente creado, e, por outra banda, a Meseta, Galicia, Estremadura e Andalucía, o que fixo que aumentasen as diferenzas entre rexións ricas e pobres e incidiu nos procesos demográficos de emigración e de éxodo rural que viviu a poboación española e que viñeron incrementar aínda máis os propios desequilibrios territoriales.

Crise e reestructuración da industria española.

A crise da industria que afectou ao mundo occidental a partir de 1973 tamén afectou a España. As causas da devandita crise, no que a España se refire, poden catalogarse de externas, é dicir, alleas á industria, e internas, ou relacionadas coas características da mesma.

  • Respecto de as causas externas, a principal foi o encarecemento dos prezos do petróleo, cuxas consecuencias foron gravísimas para España, debido á súa dependencia enerxética e ao incremento do consumo de petróleo. Igualmente, contribuíron outros factores, como a mundialización da economía, a urxencia de novos países industriais e o esgotamento do modelo industrial e tecnolóxico, que deu paso a unha nova fase (a terceira revolución industrial), caracterizada polas novas tecnoloxías e os novos sectores industriais (informática, electrónica, novos sistemas de produción, etc.).
  • Entre as causas internas cabo destacar a dependencia enerxética e tecnolóxica, as dimensións inadecuadas das plantas industriais, o endebedamento, os desequilibrios entre os seus sectores produtivos e espaciais, etc. A crise agravouse ante o retraimiento dos investimentos industriais, á espera da evolución política (fin do franquismo e comezos da transición democrática), e a tardanza en adoptar solucións.

Para dar resposta á crise adoptáronse en 1984 disposicións nunha dobre dirección: reconversión dos sectores industriais máis afectados e reindustrialización, é dicir, recomposición do tecido industrial nas zonas onde este resultara especialmente danado.

  • A reconversión industrial levouse a cabo sobre os sectores da industria: siderurxia, construción naval, industria textil, etc. En boa medida, afectou ás grandes empresas creadas na etapa desnrrolista, cuxo tamaño non era o apropiado para as nosas necesidades e posibilidades de exportación. Unha segunda dimensión da reconversión foi a aposta polos sectores máis dinámicos, polo que se puxo énfase nas industrias de automoción, nas químicas e nas agroalimentarias, con capacidade para activar outros sectores económicos, e nas actividades de alta tecnoloxía, de gran importancia para o futuro. Os procesos de reconversión industrial resultaron eficaces, aínda que ao levalos á práctica desapareceron moitos postos de traballo a consecuencia das reducións de persoal que esixían os plans de viabilidad.
  • Paralelamente procedeuse ao desenvolvemento dos programas de reindustrialización, para o que se crearon as Zonas de Urxente Reindustrialización (ZUR). Pretendíase recompoñer o tecido industrial sobre as bases da modernización tecnolóxica e da implantación de novas actividades de futuro.

A partir de 1991 asistimos a unha nova reconversión industrial, imposta por Europa, e actualmente, pasamos por outra crise económica e financeira de alcance mundial, que afecta a todos os sectores, en particular ao industrial, e na que se haberá de tomar novas medidas para a súa pronta superación.

3) SECTORES INDUSTRIAIS

As actividades industriais agrúpanse en torno a sectores que se identifican ou polo destino final dos bens producidos ou de acordo coa natureza ou orixe das materias primas utilizadas.

Segundo o primeiro criterio, distinguimos entre industrias de base, de bens de equipo e de bens de uso e consumo.

As industrias de base ocupan o primeiro eslabón na cadea industrial, pois transforman as materias primas en produtos semielaborados que, á súa vez, son empregados como materia prima por outras industrias. Un bo exemplo serían as industrias siderúrxica e petroquímica.

As industrias de bens de equipo producen máquinas ou ferramentas, que son utilizadas por outras industrias nos seus procesos fabrís.

As industrias de bens de uso e consumo transforman materias con distinto grado de elaboración ou produtos diversos en bens que son usados ou consumidos directamente pola poboación.

Así mesmo, os sectores industriais poden establecerse considerando as súas características xerais; deste xeito, distinguimos entre os sectores industriais tradicionais, os sectores dinámicos e os sectores de vanguardia.

a) Entre os sectores tradicionais da industria española incluímos aqueles que tiveron unha importancia capital en todo o proceso de industrialización contemporánea e que se relaciona cos metais. A metalurxia básica, tanto por ser a base de actividades industriais como pola súa dimensión económica, xeración de emprego, conexión doutros sectores económicos, como a minería, etc., constitúe un dos principais sectores da industria española

A industria metalúrxica máis destacada do ferro, é dicir, a siderurxia, nas súas dúas modalidades: a siderurxia integral, que obtén aceiro nos altos fornos a partir do mineral de ferro, e a non integral, que o obtén en fornos eléctricos a partir da refundición da chatarra

A industria siderúrxica consolidouse no País Vasco, para logo estenderse ao Mediterráneo (Altos Fornos do Mediterráneo) e a Asturias (Ensidesa). Tivo un gran impulso nas actuacións levadas a cabo polo Instituto Nacional de Industria, que construíu grandes acerías, explotadas por empresas públicas. O seu sobredimensionamento con relación ás necesidades españolas foi unha das causas que orixinaron a súa crise, razón pola cal foi necesaria unha forte reconversión que tivo importantes repercusións sociais. A siderurxia non integral, en cambio, responde a unha estrutura empresarial de menor tamaño e que o seu ámbito de implantación esténdese tamén a Navarra, Asturias e Cataluña.

Moi relacionada coa industria siderúrxica está a de transformados metálicos, que fabrica unha gama de produtos que abarca desde a ferretería ata a maquinaria; vai asociada á pequena e mediana empresa e ten unha maior dispersión espacial, aínda que se localiza preferentemente nos tres fogares clásicos da industria española: País Vasco, Cataluña e Madrid.

Moito máis recente na cronoloxía industrial é a fabricación de electrodomésticos, que, pola natureza dos compoñentes que utiliza, teñen unha clara filiación coas industrias metalúrxicas. Alcanzou unha significación extraordinaria pola súa condición de abastecedora de bens de uso aos fogares modernos. A súa expansión foi paralela ás transformacións experimentadas pola sociedade nos anos 60, á adopción de novas fontes de enerxía para uso doméstico (gas butano, gas propano, gas natural) e á xeneralización da industria do frío. En principio, foi unha industria moi atomizada en empresas de tamaño medio, aínda que despois sería reestruturada mediante procesos de concentración industrial.

A construción naval é outro dos sectores máis importantes da nosa industria tradicional. É herdeira da vella carpintería de ribeira e, aínda que os buques seguen construíndose nas instalacións denominadas asteleiros, o material utilizado na construción é o aceiro, que permitiu o aumento da tonelaxe. Por iniciativa do INI construíronse grandes asteleiros en enclaves significativos do litoral (Ferrol, Cádiz). A súa estrutura empresarial era a de grandes empresas públicas (Astano, Empresa Nacional Bazán) especializadas na construción de buques petroleiros e celeiros, e cos cales España ocupou un lugar de privilexio na lista de países constructores. Ademais dos grandes asteleiros, existen empresas de menor tamaño dedicadas á construción de barcos de pesca ou de recreo.

Os sectores da industria textil, do coiro e do calzado son, igualmente moi importantes no tecido industrial español. A industria textil catalá constituíu un dos alicerces da industrialización, aínda que co correr dos tempos experimentou cambios profundos, uns relacionados coa sustitución das fibras orgánicas (la, lino, algodón) por fibras de orixe química, e outros relacionados coa restructuración das empresas, que aumentaron de tamaño ao concentrarse multitude de pequenas fábricas en unidades de produción máis competitivas.

A industria da confección é unha rama derivada da industria textil que xurdiu a medida que a poboación demanda confeccións en lugar de tecidos. Está formada por un enxambre de pequenas industrias que, do mesmo xeito que a industria do calzado, atópase moi dispersa, aínda que se estende, sobre todo polas rexións mediterráneas.

b. Os sectores dinámicos industriais, como os de automoción, químico e agroalimentario, proceden da súa condición de abastecedores de bens e produtos absolutamente imprescindibles no funcionamento da propia sociedade industrial. Polo xeral, son actividades cun alto compoñente tecnolóxico, tributarias de grandes investimentos e capital multinacional, e de grandes instalacións fabrís.

O sector do automóbil desenvolveuse en España na década de 1960, sendo, á súa vez, un dos impulsores do crecemento económico. Prosperou baixo a proteción estatal e ao amparo dos investimentos realizados por grandes marcas multinacionais e polo INI. Constitúe un sector de gran influencia na economía, polos seus efectos inductores e pola súa capacidade de activar as numerosas empresas das que recibe compoñentes. España conta con importantes plantas de fabricación de automóbiles distribuída por toda a xeografía (Madrid,Vigo, Valladolid, Barcelona, etc.) e é un dos sectores exportadores da nosa economía. A industria automobilística sufriu os efectos da reconversión, que estivo moi centrada no saneamento técnico e financeiro, o cal foi posible co concurso de investimentos estranxeiros e estatais.

O sector químico articulase en torno á industria petroquímica e á industria química de transformación. A primeira constitúe a química de base, que se leva a cabo en grandes complexos industriais, polo xeral asociados ás refinerías de petróleo (Huelva, Algeciras, Cartagena, etc.) É tributaria de grandes capitais, polo común estranxeiros. A industria química de transformación obtén produtos diversos, como pinturas, fertilizantes, etc., que se elaboran en establecementos fabrís de moito menor tamaño. Estes teñen un alto grado de dispersión espacial, aínda que a súa localización preferente coincida coas rexións máis industrializadas do país: País Vasco, litoral catalán e área metropolitana de Madrid.

O sector agroalimentario irrompeu con forza nas sociedades modernas. Consiste nun proceso de transformación dos produtos agrarios imposto pola disociación entre zonas productoras e consumidoras. É un sector que se caracteriza pola diversidad en canto á natureza dos produtos, os procesos de transformación, a estrutura empresarial, a distribución xeográfica das fábricas, etc. En xeral, predominan as fábricas pequenas e medianas que coinciden na súa maioría coas áreas de regadío, aínda que tamén se estableceron grandes empresas multinacionais, cuxa presenza podería ser moi importante en ramas como a dos derivados lácteos, a do aceite, a do azucre, etc.

c) Á vangarda da industria e cunha clara proxección de futuro áchanse os sectores de tecnoloxía punta, que aportan descubrimentos, novos materiais, sistemas e medios para a mellóra da produción industrial. A partir destes elementos, fálase dunha nova revolución industrial. A súa importancia radica na inusitada importancia que alcanzou a tecnoloxía no mundo contemporáneo, onde o valor dos bens industriais non radica tanto no dos seus compoñentes materiais como no dos seus compoñentes tecnolóxicos. Trátase dun sector que integra as distintas ramas da electrónica e o seu desenvolvemento foi impulsado pola Administración, pois é completamente imprescindible para nos restantes sectores industriais.

sectores-industriales-eana4) ÁREAS INDUSTRIAIS

As áreas industriais en España presentan fortes desequilibrios territo­riais. Existen claros contrastes entre áreas industrializadas con distintas tendencias (desenvolvidas, en expansión, e en declive) e áreas de industria­lización escasa. Os desequilibrios vense agravados pola tendencia dos sectores máis dinámicos a localizarse nas rexións máis avanzadas.
As desigualdades no reparto espacial da industria son, á súa vez, fonte doutros desequilibrios territoriais no reparto da poboación; na riqueza; na dotación de infraestruturas, equipamentos e servizos sociais, e no peso político, que afectou negativamente ás rexións españolas menos industrializadas. Por iso, o fomento da industria foi un dos obxectivos básicos nas políticas para o desenvolvemento rexional.
A localización industrial permite diferenciar as áreas seguintes:

1. Áreas industriais desenvolvidas.

Son os espazos centrais das áreas metropolitanas, sobre todo das de Madrid e Barcelona, que se consolidaron como os centros principais da industria española. A súa evolución recente está marcada por tendencias contradictorias:

– Por unha banda asistimos ao afundimento ou reconversión de impor­tantes sectores maduros.

– Por outra banda, dáse unha revitalización industrial, pois desde 1985 as vantaxes da súa centralidade atraen cara a Madrid e Barcelona ás empresas máis innovadoras e as sedes sociais (centros de decisión) das maiores empresas nacionais e das filiais das multinacionais. Xa que logo, trátase daquelas actividades que xeran maior valor engadido, teñen mercados en expansión e empregos máis cualificados e mellor remunerados. Iso favorece unha crecente terciarización da súa industria, cuxo refle­xo externo é a aparición de parques industriais ou empresariais, con edificios nos que as funcións de oficina superan en importancia ás propiamente fabrís.

2. Áreas e eixes industriais en expansión.

Son o resultado das tendencias difusoras da industria ou do desenro­lo da industrialización endóxena. Poden distinguirse os seguintes tipos:

  • As coroas metropolitanas contan con áreas industriais en de­clive e en proceso de reconversión (Baixo Llobregat, beira esquerda da ría do Nervión en Bilbao, sur madrileño). Pero tamén son receptoras de industrias. Nuns casos trátase da difusión ou relocalización de industrias tradicionais procedentes do área central, estimulada pola revalori­zación do chan que ocupan para outros usos e porque para as empre­sas é unha forma de reducir custos (sanear a súa economía e o seu persoal, modernizarse e redimensionar as súas instalacións). Estas industrias lo­calízanse en polígonos industriais ao longo das principais vías de comunicación coa cidade. Noutros casos as coroas atraen a empresas innovadoras que se instalan en parques tecnolóxicos.
  • As franxas periurbanas, na zona de transición entre a cidade e o mundo rural circundante, adquiriron tamén gran atractivo para relocalizar industrias das cidades próximas. Tamén localizan pequenas empresas, de capitalización escasa, dedica­das a producións intensivas en traballo pouco cualificado (madeira, moble, metalurxia de transformación, confeción), á subcontratación de tarefas ou ao aproveitamento dos recursos circundantes. No pla­no laboral contan cun mercado máis flexible, con diversas formas de contratación precaria e menor presenza sindical. A tipoloxía máis carac­terística para o seu asentamento son os polígonos de naves encostadas, de reducida dimensión, ás veces con graves deficiencias en infraestructu­ras e equipamentos.
  • Os eixes de desenvolvemento industrial localízanse ao longo das prin­cipales vías de comunicación. Os eixes nacionais principais son os do val do Ebro e o Medi­terráneo (Girona-Cartagena). Contan cunha rede de autoestradas que os conecta cos principais centros nacionais e do sur de Europa, polo que atraeron a industrias nacionais e multinacionais. Ademais relaciónanse con cidades de antiga tradición fabril ou artesanal e cunha industria rural dispersa transformadora dos produtos da contorna. A nivel rexional e comarcal desenvolvéronse algúns eixes, como a rede en torno a Madrid, que se estende cara ás provincias limítrofes de Castela-A Mancha, e os eixes secundarios das rexións do interior, que seguen algunhas das principais estradas (autovía Tordesillas-Valladolid-Palencia).
  • Nalgunhas áreas rurales tamén creceron as implantaciones industriais. Na maioría dos casos, trátase de pequenas empre­sas que requiren escaso investimento, tecnoloxía simple e baixa cualificación profesional. Os casos máis frecuentes son pequenos talleres de producións tradicionais (doces, pezas de vestir, mobles), empre­sas urbanas relocalizadas ou empresas promovidas por empresarios autóctonos que aproveitan o potencial endóxeno en canto a recursos (producións agrícolas, gandeiras, forestais e do subsolo) e man de obra (experiencia técnica herdada do pasado artesanal, baixos sala­rios e formas de contratación flexible).

3. Áreas e eixes industriais en declive.
Son Asturias, Cantabria e algúns núcleos illados (Ferrol, bahía de Cádiz, Puertollano e Ponferrada). O País Vasco, ata hai pouco inclui­do nesta zona, comeza a constituírse como unha excepción pola súa re­ciente rexurdir industrial. As áreas industriais en declive caracterízanse polos seguintes trazos:

  • Son zonas especializadas en sectores industriais maduros en crise, sen diversificación industrial que permita xerar empregos alternativos. Predomina a gran empresa e a gran fábrica e escasean as pymes, que son moi dependentes das grandes empresas, de modo que se ven arrastradas pola súa crise.
  • O mercado laboral é de cualificación media ou baixa, con forte implantación sindical e conflictividade.
  • O medio ambiente posúe un deterioro antigo pola frecuencia de industrias básicas altamente contaminantes e un crecemento urbano de­sorganizado, con alta densidade e baixa calidade da vivenda. Este dete­rioro acentúase agora con solares e naves abandonadas. Todo iso cons­tituen externalidades negativas que dificultan a instalación industrial.
  • A incorporación á UE agravou a situación con novas res­tricións á produción e ao emprego.

As consecuencias da desindustrialización destas zonas son o declive demográfico por emigración e unha crecente posición periférica respecto de os centros decisorios e ás novas áreas industriais, ao que colabora a súa deficiente accesibilidade respecto ao resto de España e a Unión Europea.

4. Áreas de industrialización inducida e escasa.

a) As áreas de industrialización inducida son Aragón, Castela e León e Andalucía, que desde a década de 1960 foron obxecto de ini­ciativas para a promoción industrial. Posúen algúns enclaves industriaos máis desenvolvidos (polas vantaxes da súa situación na costa ou no sistema nacional de comunicacións), que concentran os investimentos, a produción e o emprego; pero son incapaces de relacionarse con outros enclaves ou de difundir a industria cara a áreas próximas, polo que xe­neran claros desequilibrios territoriales. É o caso de Zaragoza en Ara­gón, de Valladolid e Burgos en Castela e León, e do triángulo Sevilla-Cádiz-Huelva en Andalucía. Estas áreas contan tamén con algunhas industrias nas capitais provinciales ou con industrias tradicionais, dispersas e pequenas (textil, vitivinícola, conserveira, do moble).

b) As áreas de industrialización escasa son Castela-A Mancha, Estremadura, Baleares e Canarias, debido á súa localización pouco com­petitiva. Nelas as grandes industrias son escasas e predominan os sectores tradicionais de escaso valor engadido, en empresas medianas e pequenas, de baixa competitividade. Castela-A Mancha comeza a cons­tituirse como unha excepción neste grupo pola difusión da indus­tria madrileña cara ás provincias mellor conectadas coa capital.

5) SITUACIÓN ACTUAL DA INDUSTRIA: DESAFIOS E GLOBALIZACIÓN

España é un país integrado non conxunto dos países industriais do mundo. Pero o desenvolvemento en España da actividade industrial non acadou un nivel notable ata a segunda metade do século XX. A crise industrial de 1974, que evidenciou a necesidade de cambiar os sistemas de produción, coincidiu coa revolución tecnolóxico-informática. Desenvolveuse así unha nova etapa denominada postindustrial e tamén terceira revolución industrial que deu lugar a novos modelos de empresas cunha importancia crecente das novas tecnoloxías, a innovación e a investigación. O ingreso de España na Unión Europea supuxo a fin de todo proteccionismo e a apertura do mercado á competencia exterior, ou que provocou unha reconversión industrial e o peche de moitas industrias non competitivas.

A industria española despois da súa entrada na Unión Europea viviu un proceso de modernización produtiva, aínda que tivo que superar un período de crise a partir do ano 1990 que se agudizou no ano 1993. A mediados dos noventa a industria española, xa recuperada, convertérase no sector de actividade máis produtivo grazas á moderación salarial e á flexibilidade na contratación laboral. A economía crecía por riba da media europea e aumentaba o investimento español nos países da Unión Europea mentres que en Portugal, o norte de África e Latinoamérica instalabanse empresas españolas.

A industria tivo un bo ritmo de crecemento de vendas, produción e demanda aínda que vai perdendo importancia dentro do conxunto de actividades económicas a causa da terciarización xeral do emprego. No entanto, en 2007 xorde a crise financieira en Estados Unidos e aféctalle a economía mundial. Na Unión Europea iniciouse unha tendencia xeral á baixa, que en España se reflicte cunha recesión da carteira de pedidos, un aumento dos stocks e unha desaceleración do emprego.

Os desafíos da industria española

A industria española presenta diversos problemas estruturais que afectan negativamente á súa competitividade fronte á economía europea e á global:

  • Existe un escaso número de grandes empresas, xa que dominan as pequenas e medianas empresas; estas teñen a vantaxe de adaptarse mellor ás demandas do mercado e presentar menos conflictos laborais, porén, non permite facer economías de escala, nin grandes investimentos en novas tecnoloxías. O Instituto da Mediana e Pequena Empresa Industrial fomenta a innovación das PEMEs e a colaboración tecnolóxica entre elas.
  • A produtividade industrial é inferior á da Unión Europea, feito que incrementa o custo laboral. Un dos recursos para mellorar a produtividade é a aplicación das innovacións derivadas das TIC, pero o gasto español neste sentido está moi por debaixo do gasto da UE.
  • O nivel de intensidade tecnolóxica é baixo e a porcentaxe de investimento en I+D é insuficiente (so o 1,4% de industrias manufactureiras españolas presentan un nivel alto de intensidade tecnolóxica e unicamente 22 empresas españolas figuran na listaxe das mil empresas comunitarias que máis invisten en innovación). Isto provoca unha balanza tecnolóxica deficitaria: as principais empresas de automóbiles, maquinaria eléctrica, aparellos electrodomésticos e produtos farmacéuticos fabrican con patentes estranxeiras, que son unha boa fonte de ingresos para os países que as crean, pero un enorme gasto para países como España que deben pagar para a súa aplicación. É fundamental, polo tanto, dedicarlle unha porcentaxe máis elevada do PIB a I+D e fomentar a mellora do sistema educativo e a formación técnica laboral.

Consecuencias da incorporación de novos Estados á UE

A incorporación de novos países á UE afecta a industria española por diversas causas: estes países gozan dunha maior proximidade ao grande eixe industrial europeo que constitúen os países nórdicos, Alemaña e o Norte de Italia; ademais, a súa estrutura productiva é similar á española, a man de obra, máis barata, e a súa produtividade e cualificación en alta tecnoloxía, maior. Así mesmo o investimento do capital estranxeiro permitiulles a implantación de empresas de alta tecnoloxía co que aumentou o seu potencial industrial dentro da UE.

Un dos sectores da industria española máis afectados é o dos automóbiles, no que España mantivo un bo ritmo de exportacións; o sector está dominado por empresas de capital estranxeiro que poden deslocalizar as industrias na procura de menores custos, o que tería consecuencias negativas para as industrias de compoñentes. España debería orientar o seu tecido industrial a unha maior calidade e produtividade para lle facer fronte á competencia dos novos países da UE que tenden a desprazar a España do seu segmento do mercado exportador.

Os espazos industriais españois nun mundo global

O actual tecido industrial español estase a incorporar á globalización económica, de maneira que as nosas zonas industriais configuranse como puntos dunha rede de produción a nivel mundial. Esta rede caracterízase pola concentración de capital e de decisión en poucas empresas multinacionais moi poderosas, co que o papel da economía estatal reducese. Numerosas decisións tómanse fóra de España xa que aquí hai poucas sedes centrais de grandes empresas. Isto explica que, malia ser unha potencia industrial, non teña un papel relevante na economía mundial.

Globalización e deslocalización

Nunha economía globalizada as empresas buscan a competitividade para aumentar a súa conta de mercado; de aquí derívanse as causas da deslocalización: a busca de menores custos laborais e das mellores condicións fiscais e técnicas. Por esta razón trasládanse ao Leste de Europa, Sueste asiático, China… Por outro lado, a localización dos establecementos industriais flexibilizouse de maneira que a empresa pode deslocalizar parte do proceso produtivo. Este é o caso dalgunhas fábricas téxtís españolas que desprazaron ao Norte de África os procesos que esixen unha considerable man de obra, mentres que o deseño dos tecidos, proceso de maior valor engadido, faise en España.

As consecuencias das deslocalizacións son o aumento da taxa de paro e a perda de emprego do sector secundario que cada vez tende máis a terciarizarse. As políticas industriais, por parte dos gobernos, proporciónanlles axudas ás empresas para frear o proceso de deslocalización e o aumento do paro.

6) AS MATERIAS PRIMAS

Na industria o punto de partida é a existencia dunha materia primeira ou prima que se vai a transformar aplicando unha determinada cantidade de enerxía, conforme á tecnoloxía dispoñible e nas instalacións construídas ao efecto.

As materías primas son de natureza moi variada: de orixe mineral, forestal, agrícola, gandeiro ou pesqueiro. Aínda que foron, xunto coas fontes de enerxía, factor crave da localización industrial, os modelos actuais variaron con relación ao pasado e dependen en maior medida doutros factores: económicos, políticos, ecolóxicos, de consumo…

MATERIAS PRIMAS DE ORIXE MINERAL:

  • Minerais enerxéticos: Destacan o carbón e o uranio, que pola súa condición de fontes de enerxía trataranse no apartado das fontes de enerxía.
  • Minerais metálicos :Os máis importantes son o ferro, o cobre, a pirita, o chumbo, o cinc, o ouro, a prata e o mercurio. Abastecen as industrias metalúrxicas, químicas e de transformación. Os principais xacementos atópanse diseminados no zócalo paleozoico ou nos seus rebordes alpinos e foron obxecto dunha explotación intensa, polo que hoxe día deben importarse.
  • Minerais non metálicos: (Caolín, cuarzo, arxila, sal, xemas…) utilízanse na construción e industria química. A súa produción adoita ser excedentaria, co que se exportan.
  • As rochas industriais: Explótanse en canteiras (arenisca, caliza, mármore, pizarra, xeso…) e a súa ubicación ofrece unha gran dispersión xeográfica de acordo co mapa xeológico e litolóxico. O seu autoabastecemento, salvo no caso do mármore, está asegurado. Destínanse á construción e a súa extracción pode causar un gran impacto ambiental. Proba diso son as canteiras que aparecen como cicatrices nas montañas.

MATERIAS PRIMAS DE ORIXE ORGÁNICA:

Tradicionalmente déuselles menos importancia que ás de orixe mineral, pese ao significado dalgunha delas na industrialización contemporánea (la, lino, algodón). Con todo, foronse incorporando aos procesos industriais cuxo consumo require unha transformación previa, como é o caso do xirasol, o leite, a remolacha, o tabaco, etc.

As materias primas de orixe forestal abastecen entre outras ás industrias de construción e mobles.

As materias primas de orixe pesqueiro fornecen á industria en alta mar (buques contenedores, conserveiros e conxeladores), ou nos portos.

7) A ENERXÍA

Segundo a súa natureza, podemos distinguir entre fontes de enerxía non renovables (unha vez consumidas, a natureza non asegura a súa reposición) e renovables (a súa renovación ou existencia indefinida está asegurada ).

FONTES DE ENERXÍA NON RENOVABLES

  • O carbón: Foi a enerxía básica da Revolución Industrial. Abunda na natureza e sitúase nas cuncas sedimentarias de Era Primaria (Carbonífero). En España localízase nas cuncas do N e S da cordilleira Cantábrica e no ángulo SW da Meseta.

  • O petróleo: Desde mediados do século XX converteuse na principal fonte de enerxía. En España localizáronse algunhas reservas nas provincias de Burgos e Tarragona, e na desembocadura do Ebro, pero a produción nacional non cobre nin unha centésima parte das nosas necesidades.

  • O uranio: Existen importantes xacementos nas penichairas occidentais da Meseta. É o combustible que abastece aos nove reactores nucleares que hoxe están en funcionamento en España. Tivo un consumo espectacular ata que se estabilizou a raíz da decisión tomada polo goberno en 1984 de non poñer en funcionamento novas centrais nucleares, considerando as prevencións da poboación cara á seguridade nuclear e o problema do almacenamiento dos residuos.

  • O gas natural: O seu consumo cobrou gran importancia por tratarse dunha enerxía limpa e barata. A produción española é moi exigua. A maior parte obtense na Gaviota (Vizcaya) e nas marismas de Huelva. Pero é necesario recorrer ás importacións do Magreb (Arxelia, Libia) e do Leste europeo. En ambos casos o gas chega e distribúese a través de gaseoductos.

FONTES DE ENERXÍA RENOVABLES:

  • A enerxía hidráulica: obtense a partir da auga embalsada nos pantanos. Ten condición de enerxía renovable, pois a súa achega depende das precipitacións anuais, parte das cales queda retida nos encoros e aprovéitase para producir enerxía nas centrais construídas a pe de presa. O potencial enerxético máximo dáse nas cuncas do norte de España (clima atlántico) e o mínimo nas meridionais e orientais, onde, ademais da pobreza de precipitacións, acúsase o efecto negativo da irregularidade interanual.

  • Enerxía solar: Presenta máis posibilidades en zonas de moita insolación.

  • Enerxía eólica: Para a súa explotación instaláronse aeroxeneradores pola xeografía peninsular: Tarifa, litoral galego e catalán, val do Ebro , Canarias…

  • Enerxía xeotérmica:É a enerxía calorífica que se desprende das augas termais subterráneas. Aprovéitase para calefacción, para quentar invernadoiros ou granxas.

  • Enerxía mareomotriz: Obtense enerxía a partir dos movementos das augas mariñas.

Todas estas fontes de enerxía son de singular importancia con vista ao futuro, pois son limpas inagotables, etc. Pero a súa contribución á produción de enerxía en España é aínda moi reducida, e en moitos casos aínda non se superou a fase de experimentación.
Conscientes da necesidade de fontes de enerxia no noso país, os sucesivos gobernos adoptaron políticas enerxéticas que tendían a reducir a dependencia exterior. O “Plan de Enerxías Renovables”púxose en marcha en 1986, ano en que a política enerxética comezou a estar marcada polas directrices comunitarias (diversificación das fontes, aforro enerxético, impulso ás enerxías renovables, liberalización do sector) e polo “Plan enerxético Nacional” (1991-2000) que mantivo a moratoria nuclear adoptada en 1984, favoreceu o consumo do gas natural e previu un descenso no consumo de petróleo.

mapa-energia-eolica