Prácticas sector secundario

PRÁCTICA 1: COMENTARIO DUNHA PAISAXE INDUSTRIAL .

Pautas

1. Localización industrial:

a) Localización xeográfica concreta e características físicas do terreo e da contorna (topografía, interior, costa, urbano, rural, …)
b) Factores da localización industrial:
– Clásicos: materias primas, fontes de enerxía, mercado, transporte, man de obra, capital, …
– Novos: difusión industrial, industrialización endóxena, …
c) Tipos de localización industrial:
– Concentrada ou dispersa.
– Vantaxes e inconvintes de cada tipo de localización no caso tratado.
d) Localización concreta no espazo:
– Industria illada, polígono industrial clásico, polígonos industriais modernos (parques empresariais e tecnolóxicos); organización e tamaño do polígono; tamaño das parcelas ocupadas pola industria.
– Servizos dependentes directa ou indirectamente das industrias (talleres, almacéns, oficinas, transportes, …) e a súa calidade ou deterioro.

2. Características xerais da industria:
a) Tipo de industria: pesada (de base ou de bens de equipo), lixeira (de uso e consumo).
b) Sector produtivo ao que pertence: metalurxia, química, agroalimentario, mecánica, etc.
c) Tamaño e grado de desenvolvemento tecnolóxico.
d) Importancia e situación actual do tipo de industria ou do sector (sectores maduros, en declive, reconversión, en desenvolvemento, …)

3. Problemáticas:
a) Problemas estructurais.
b) Repercusións da pertenza á UE.
c) Repercusións medioambientais da industria.

4. Perspectivas de futuro: sinalar as perspectivas de futuro da actividade industrial analizada (favorable ou desfavorable – neste caso débense suscitar posibles solucións ou alternativas-).

Exemplo 1

índice

A fotografía presenta unha paisaxe industrial correspondente ao parque tecnolóxico de Zamudio, en Bizkaia, constituído en 1985 mercé ao impulso das institucións do País Vasco. Coñéceselle co nome de “Edificio barco”.

O parque, destinado a promover a diversificación industrial e a transferencia e difusión da tecnoloxía e da innovación, instala empresas de tecnoloxía avanzada e de investigación. Ten unha localización privilexiada, na que influíron ante todo os factores que determinan actualmente a ubicación das empresas de novas tecnoloxías:

* A proximidade a núcleos urbanos destacados: a cidade de Bilbao atópase tan só a 15 km do parque. Barakaldo a un distancia similar.
* A proximidade de destacadas empresas con capacidade de investigación, que lle fornecen a tecnoloxía.
* A proximidade das universidades do País Vasco e de Deusto, que lle proporcionan man de obra cualificada e recursos humanos para a investigación.
* Unha excelente accesibilidade ao aeroporto (situado a 3 km) e ao porto (distante 16 km), e unha conexión con a rede de autoestradas nacionais e europeas.
* Para rematar, unha contorna medioambiental de calidade.

O espazo do parque está constituído por parcelas de mediano tamaño, con baixa densidade edificatoria, elevada calidade de construción e unha contorna paisaxística grata, con xardíns e amplos espazos verdes. Facilidade de acceso e aparcamiento.

Este tipo de empresas presentan as seguintes características:

* Pertencen aos sectores de alta tecnoloxía (electrónica, telecomunicacións, automoción , tecnoloxías da información, medio ambiente e enerxía); á investigación pública e privada, a a potenciación do sector servizos e a labores de consultoría.

* Estas empresas teñen á súa disposición unha destacada dotación de servizos de apoio: seguridade, hostelería, mantemento, instalacións para congresos e conferencias, telecomunicacións, apoio e impulso a a investigación, desenvolvemento e innovación, cooperación, e un edificio para a incubación de novas empresas de base tecnolóxica nos seus primeiros anos de vida, onde reciben asesoramiento de xestión e tecnoloxía e condicións de financiamento preferentes.

* Son de tamaño mediano ou pequeno e empregan man de obra de elevada cualificación (o 50% do emprego corresponde a titulados superiores e case o 30% dedícase a tarefas de I + D).

Estas empresas teñen hoxe unha enorme importancia por varios motivos:

* O seu elevado investimento en 1 + 1) (10% do valor da facturación como media). que representa o 20% do investimento en I + D do País Vasco.

* Reciben transferencia tecnolóxica das universidades próximas e doutros parques e centros tecnolóxicos nacionais e internacionais cos que cooperan e manteñen relacións e contactos.

O parque impulsa a transferencia de tecnoloxía e a difusión dos resultados da investigación a outros parques e ás empresas da rexión, de forma que actúa como locomotora tecnolóxica para as empresas da contorna.

As perspectivas de futuro destas empresas de alta tecnoloxía e investigación son moi favorables, posto que no actual contexto mundial de globalización económica, a posición dos países e das rexións depende esencialmente da súa capacidade de xerar ou incorporar a innovación tecnolóxica. No País Vasco, esta ofrece a oportunidade de superar a aguda crise que afectou aos sectores industriais maduros e de contribuír á modernización e diversificación industrial.

Exemplo 2

Paisaje industrial1A fotografía presenta unha paisaxe industrial correspondente ao área industrial de Huelva, na comunidade autónoma de Andalucía. Localízase nunha zona de marismas, entre os ríos Tinto e o Odiel, con centro na cidade de Huelva.

Os factores que explican a localización industrial nesta zona son:

* A proximidade de importantes xacementos minerais localizados na provincia, tanto metálicos (chumbo, cinc, cobre, ferro e ouro), como non metálicos (atapulgita), que aportan as materias primas básicas.

* A existencia dun porto, no estuario dos ríos Tinto e Odiel, permite a fácil importación de materias primas e fontes de enerxía, así como a exportación dos recursos do seu hinterland minero e dos produtos transformados pola industria.

* A proximidade de núcleos urbanos destacados, tanto da provincia (a propia capital, Huelva) como da rexión, favorece a localización industrial, pois as cidades constitúen un mercado para os produtos e abastecen da man de obra necesaria.

* A política industrial. A minería provocou desde antigo certo desenvolvemento industrial, que se viu activado na década de 1960, cando, para fomentar a industria andaluza, designouse a esta zona como polo de promoción, o que implicaba a concesión de beneficios fiscais e financeiros ás empresas que se establecesen nel. Aínda que o obxectivo era expandir a industrialización a partir dos focos elixidos, creouse un proceso de concentración industrial neles, que polarizou nesta dirección a economía da provincia.

Pode apreciarse que esta paisaxe industrial corresponde ao modelo de localización industrial concentrada. As vantaxes que dan lugar a estas aglomeracións industriais son as maiores facilidades para o abastecemento (industrias complementarias), para o transporte, para a obtención de man de obra especializada, para as vendas e para os servizos (xestión, o financiamento, etc). Os inconvintes, cando a concentración faise excesiva, son a saturación e conseguinte encarecemento do chan, dos equipamentos e das infraestructuras; o aumento da conflictividade laboral e o deterioro do medio ambiente, que neste caso acentúase polo predominio da industria pesada.

As características da industria asentada neste espazo son as seguintes:

* Predominan as industrias básicas, que transforman as materias primas en produtos semielaborados. Nuns casos son industrias metálicas pesadas que transforman os minerales metálicos da rexión. Noutros casos son industrias petroquímicas integradas coa actividade refineira, dado que a posición deste complexo industrial na costa sur da Península colócao nunha situación privilexiada para a importación de cru, que se realiza por mar. As producións máis destacadas son ferro, acido sulfúrico e abonos minerais. A elas únense as de celulosa, en relación coa súa riqueza madereira; e conserveiras de peixe, favorecidas pola actividade pesqueira.

* No caso das máis destacadas (a metalúrxica e a petroquímica)trátase de industrias de gran tamaño, que tecnolóxicamente encádranse dentro dos chamados sectores maduros, moi intensivos en consumo de enerxía e de man de obra, polo que teñen gran importancia social, dado o alto volume de emprego que xeran.

Os problemas actuais aos que se enfrontan estas industrias son os seguintes:

* Atópanse dentro dos sectores industriais maduros que, a partir da crise do petróleo, víronse sometidos a procesos de reconversión con axustes produtivos e laborais; enfróntanse á competencia de novos países industrializados que producen a prezos máis baixos debido ao reducido custo da man de obra; e sofren a redución da demanda dalgúns produtos pola aparición de produtos sustitutivos.

* A industria básica, xurdida nunha época na que apenas existía a preocupación medioambiental, produce unha importante contaminación atmosférica e das augas, sobre todo polos sectores químico e metalúrxico.

Xa que logo, esta paisaxe industrial pode encadrarse actualmente entre as áreas de industrialización inducida que presentan problemas, estructurais (especialización en sectores maduros), laborais (man de obra pouco cualificada e conflictiva) e medioambientais (deterioro da contorna). Todo iso constitúe externalidades negativas que dificultan a creación de novos establecementos industriais.

Para paliar esta situación negativa, a política industrial actual proponse a reindustrialización ou recomposición do tecido industrial, baseada na modernización tecnolóxica dos sectores viables e na creación de novas actividades de futuro. Ademais, lévanse a cabo actuacións destinadas a paliar os problemas medioambientais, entre as cales atópase o establecemento de cupos de emisión de CO2, que afecta ás grandes instalacións industriais.

PRÁCTICA 2: MAPAS OU PLANOS SOBRE FACTORES DE LOCALIZACIÓN INDUSTRIAL

Mapa areas industriales en España

O mapa que temos e que imos comentar presenta as áreas industriais de España. Nel podemos distinguir os principais focos industriais de España, os principais eixes de desenvolvemento industrial e as áreas industriais en declive.

As rexións tradicionais industrializadas en España son Cataluña, Madrid, a Cornixa Cantábrica (Asturias, Cantabria e, especialmente, o País Vasco) e Valencia. Delas seguen sendo Madrid e Barcelona, os centros neurálxicos.

Destacan as áreas periurbanas de Madrid e Barcelona e os eixes de desenvolvemento do Ebro, que comunica o País Vasco con Cataluña, e do Mediterráneo que se estende desde Girona ata Murcia. Ademais destes, hai outros interiores, como o Corredor de Henares, que se estende desde Madrid cara ao norte. En canto aos eixes rexionais secundarios, son bos exemplos os de Ferrol-Vigo, Palencia-Valladolid, do Guadalquivir (Huelva, Sevilla, Cádiz), etc.

O declive afectou a Asturias, a Cantabria e ao País Vasco, aínda que Euskadi empeza a recuperar as taxas de crecemento industrial que perdera. Así mesmo, esta situación influíu en áreas do interior (Puertollano, en Ciudad Real; Ferrol,a bahía de Cádiz, etc.).

Os factores que condicionan esta distribución dos espazos industriais son os seguintes:

  • A consolidación de Madrid e Barcelona como centros neurálgicos da industria Española débese á súa condición de grandes áreas metropolitanas que contan cunha amplía demanda, disposición de man de obra, infraestructuras e comunicacións, servizos financeiros, etc. Tamén temos que ter en conta a atracción de novas empresas e fábricas que se benefician da proximidade a outras industrias conexas, o éxito ao substituír os sectores en crises por sectores de alta tecnoloxía, o apoio do Estado á instalación de empresas nestas zonas, caso do apoio ás empresas automovilísticas nos 60 ou ás de tecnoloxía avanzada hoxe en día, mediante a construción de parques tecnolóxicos. En xeral, Madrid, Barcelona e Euskadi concentran actividades que, entre outros factores, necesiten grandes investimentos, grandes instalacións, importantes vías de comunicación, etc. Exemplos son a industria automovilística, a industria química de transformación (pinturas, fertilizantes, etc., ), a industria de fabricación de electrodomésticos, a industria de compoñentes tecnolóxicos, a Farmacéutica e de Cosméticos en Barcelona,etc.
  • O desenvolvemento das áreas periurbanas de Madrid e Barcelona débese a proximidade e accesibilidade aos grandes centros urbanos, os mercados e os centros de distribución, as dotaciones de chan industrial, a situación estratéxica das vías de comunicación
  • A conformación dos eixes de desenvolvemento débese a conxestión industrial das zonas tradicionais (encarecimento do chan nas áreas industriais, incremento dos custos de transporte e man de obra, saturación das infraestruturas, etc.), a mellora xeneralizada dos sistemas de transporte e comunicacións, levadas a cabo tanto polo goberno central como polas autonomías desde os anos 80 e a situación xeográfica do eixe do Ebro xa que aproveita os beneficios xeográficos da súa situación entre o País Vasco e Cataluña, e a accesibilidade á Meseta desde o val do Ebro. Asemade as altas densidades de poboación no litoral proporcionan un importante mercado do que se beneficia o eixe Mediterráneo, o que explica a importancia da industria textil do coiro e do calzado en Cataluña e Valencia. A industria textil catalá constituíu un dos alicerces da industrialización, aínda que experimentou cambios profundos, pola sustitución das fibras orgánicas (la,lino, algodón) por fibras de orixe química, e pola reestruturación das empresas, que aumentaron de tamaño. Tamén temos en conta a inducción polo Estado nos anos 60 da industrialización de zonas como Zaragoza, Valladolid, Burgos e Huelva-Cádiz-Sevilla, que favoreceu a implantación da industria petroquímica e á industria química de base, en grandes complexos industriais, polo xeral asociados ás refinerías de petróleo (Huelva, Algeciras, Cartagena, etc.)
  • O declive das áreas industriais débese a crise dos 70 e 80 que se cebou particularmente nos sectores situados na cornisa cantábrica (metalurxia, petroquímica, naval), e cuxa caída tera repercusións moi negativas nas pequenas e medianas empresas relacionadas con eles. A industria siderúrxica integral, que obtén aceiro nos altos fornos a partir do mineral de ferro, consolidouse no País Vasco, para logo estenderse ao Mediterráneo (Altos Fornos do Mediterráneo) e a Asturias (Ensidesa). Foi impulsada polo estado, a través do INI que construíu grandes acerías. O seu sobredimensionamento respecto de a demanda española, e o seu carácter estatal, fixo que a U.E. obrigase ao seu peche, o que provocou un importante conflito cos traballadores. A construción naval é outro dos sectores máis importantes da nosa industria tradicional. Por iniciativa do INI construíronse grandes asteleiros en enclaves significativos do litoral (Ferrol, Cádiz). A súa estrutura empresarial era a de grandes empresas públicas (Astano, Empresa Nacional Bazán) especializadas na construción de buques petroleiros e celeiros. A crise do petróleo afectou á industria de construción naval; por unha banda, se evidenciaron as deficiencias estructurais dos nosos asteleiros, por outro, o encarecimento do cru obrigou a transportalo en barcos de tonelaxe medio. A partir de 1990, descendeu a construción de barcos e o sector concluíu unha dura reconversión industrial, que xerou desemprego e cuxos efectos sociais trataron de paliarse con incentivos e concesión de zonas de urxente reindustrialización (bahía de Cádiz). A medida constituíu un fracaso, como a pechadura dos Asteleiros de Cádiz e Huelva demostra

PRÁCTICA 3: MAPAS E GRÁFICOS DE PRODUCIÓN E PRINCIPAIS ÁREAS INDUSTRIAIS

Captura

Este gráfico, pertencente ao INE, móstranos a evolución dos índices de produción industrial dos sectores españois: alimentación, textil, química, metalurxia e automoción, entre os anos 1975 e 2010.

Partimos do ano 1975, no que España se atopaba en plena crise enerxética mundial. Esta, veu derivada da crise do petróleo de 1973, cando os principais países exportadores desta fonte de enerxía (OPEP) decidiron incrementar o prezo do produto, provocando unha gran crise que afectou especialmente ao sector secundario. Ademais, recordemos que políticamente, España comezaba a vivir grandes cambios coa morte de Franco e a transición democrática, o que tamén afectou ás políticas industriais, mercado laboral, etc.
Os sectores que se presentan neste gráfico, comezan o ano 1975 cuns índices baixos de produción, resultado dos problemas traídos pola crise do petróleo mencionada anteriormente. A partir do ano 1985, iníciase a recuperación, na que interveñen dous factores principais: a entrada de España na CEE en 1986. a incorporación dos cambios da terceira Revolución Industrial.

A primeira supuxo a integración nun mercado máis competitivo, con maior regularización técnica e coa adopción da normativa industrial comunitaria, como algúns dos retos; pero tamén chegaron vantaxes como o aumento do mercado para os nosos produtos, a desaparición dos aranceis comerciais, maior accesibilidade ás innovacións, así como a entrada de capital estranxeiro. Todas estas cuestións xunto cos cambios de produción, estrutura e localización que trouxo a entrada da terceira Revolución Industrial, levaron a un incremento da produción industrial en todos os sectores tratados no gráfico. Podemos observalo claramente entre 1985 e 1990, onde o índice máis baixo, o do automóbil, alcanza un 75; e o máis alto, o textil, supera os 100.

A inicios dos anos 90 atopamos un leve descenso nos índices debido a crise internacional entre 1990 e 1994 debida ás alteracións monetarias derivadas das medidas adoptadas pola UE para preparar a unión económica e monetaria, que desembocaría na posta en circulación do Euro en 2002. O único sector que non só non se resentiu nesta época, senón que aumentou a súa produción, foi o textil, en gran parte debido á apertura ao estranxeiro e forte desenvolvemento dalgúns grupos textiles españois.

A partir de 1995, o crecemento de todos estes sectores é suave pero constante, chegando ao superar o 100, ou ata superándoo como o textil, con máis de 125. Os sectores máis dinámicos serán o do automóbil, a química e a alimentación, pola súa alta productividade e especialización, e as súas estruturas empresariais flexibles e a demanda asegurada.
O sector automovilístico sufriu a reconversión por estar sobredimensionado e tecnolóxicamente desfasado, pero a chegada de multinacionais con axudas oficiais, e as axudas gobernamentais para a renovación do parque móbil español, situou ao sector nun dos máis dinámicos. O sector químico, será a gran base da industria española, pero con deficiencias como a necesidade de capital estranxeiro, a falta de competitividade e a escasa capacidade de investigación. O alimentario está composto por industrias pequenas e algunha multinacional e os seus obxectivos son conseguir maior volume de vendas interiores e gañar mercado exterior.
Nos inicios do s.XXI, os índices mantíñanse en torno ao 100, excepto o sector que máis altos números presentaba, o textil, que como xa dixemos superaba o 125. A partir desa data, este sector maduro viuse afectado polo descenso da competitividade debida ao atraso tecnolóxico e o menor custo que supoñía a man de obra noutros países. A deslocalización destas empresas fixo descender bruscamente o índice de produción textil.

Tras unha mellora que se mantén ata aproximadamente o ano 2006, os índices de produción da metalurgia e do automóbil, afúndense bruscamente, alcanzando os seus niveis máis baixos no 2008, coincidindo co inicio da crise na que aínda nos vemos inmersos. A redución de demanda, pola aparición doutros produtos ou materiais, as esixencias comunitarias e os procesos de reconversión ou a falta de competitividade e a deslocalización afectaron principalmente á metalurgia. O sector automovilístico segue necesitando axustes e renovación tecnolóxica. Nos últimos anos foi ameazado pola deslocalización de plantas a outros países, e hoxe en día, coa recente crise, estanse dando as cifras máis baixas de venda de automóbiles desde mediados dos 80, con gran cantidade de despedimentos e en moitas plantas.

Os únicos sectores que manteñen as súas cifras, son o químico e o alimentario, que pese a non crecer pola crise, souberon manterse pola importante demanda de produtos necesarios, e a súa adaptación e flexibilización.

PRÁCTICA 4: POBOACIÓN OCUPADA NAS ACTIVIDADES MINEIRAS E INDUSTRIAIS

Poblacion_ocupada_industriaO mapa temático representa mediante cores (mapa de coropletas) a POBOACIÓN ACTIVA OCUPADA NO SECTOR INDUSTRIAL (sector secundario)

A poboación activa no sector secundario está moi desequilibrada concentrándose no triángulo leste: País Vasco, val do Ebro, Cataluña e C. Valenciana. As rexións occidentais e meridionais teñen menor ocupación industrial.

Madrid

O primeiro a destacar é que unha das provincias máis industrializadas antes de 1975, viu reducir a súa poboación activa industrial debido ao que se coñece como “terciarización da industria”. As industrias tradicionais que empregaban moito espazo e man de obra pouco especializada trasládanse a zonas próximas (Toledo e Guadalajara) mentres que a gran metrópole madrileña convértese en “centro de decisión” (sedes das grandes empresas) ou de servizos ás empresas (laboratorios de investigación, marketing, servizos de venda e posventa, etc.) desempeñados por traballadores cualificados do sector industrial ou do sector servizos. Tamén, a metrópole madrileña atrae á industria de alta tecnoloxía que se instala nos parques tecnolóxicos pero este tipo de industria está pouco desenvolvida en España e, ademais, emprega pouca man de obra.

O dito sobre Madrid é aplicable tamén a Barcelona (e en gran medida a Bilbao), xa que pertencen ao que se chama as “áreas desenvolvidas” ou centrais. Na provincia de Madrid, o sector servizos supera ao sector industrial; aínda que a de Barcelona e Bilbao aínda conserva unha importante poboación industrial.

Cataluña

A industrialización prodúcese por difusión desde Barcelona. Esta é a provincia de industrialización máis antiga: iniciouse no S. XIX coa industria textil grazas á existencia dunha burguesía emprendedora, que investiu os capitais acumulados grazas ao comercio, malia non contar con todos os factores clásicos de localización (non tiña materias primas nin fontes de enerxía, aínda que si bos portos e un importante de mercado de consumo). No S. XX produciuse un gran crecemento e diversificación industrial debido ás economías externas (a industria concéntrase nas zonas máis desenvolvidas porque estas contaban con mellores infraestructuras, man de obra e mercados) do mesmo xeito que ocorreu en Madrid e o País Vasco. A saturación, o encarecemento do chan e a competencia de usos terciarios máis rendibles favoreceu a difusión da industria cara á periferia metropolitana onde xurdiron polígonos industriais á longo das vías de comunicación: Sabadell, Tarrasa, Granollers, etc. Tamén favoreceu o desenvolvemento do triángulo de Tarragona-Reus-Valls en torno á refinería de petróleo (Repsol). Nos últimos anos a industria estendeuse ás outras dous capitais e algunhas zonas rurales. Cataluña é a rexión máis industrializada de España cunha produción diversificada: produtos químicos, refinado de petróleo, plásticos, caucho, etc. As empresas son tanto PYMES como empresas multinacionais.

País Vasco

É tamén unha zona de industrialización temprana, de finais do S. XIX, que se especializou en sectores básicos – siderurxia, metalurxia e construción naval- con predominio das grandes fábricas. A industria difundiuse desde Bilbao polos vales guipuzcoanos e, máis recentemente a Vitoria. A crise de 1975 que afectou especialmente a estes sectores empeza a superarse grazas a medidas de promoción que resultaron eficaces. Un exemplo é o Parque Tecnolóxico de Zamudio (comentado no apartado paisaxes industriais) , impulsado desde 1985 polas institucións, que atrae empresas de alta tecnoloxía e actúa como locomotora da rexión. Actualmente, destaca pola produción metalúrxica de base e de equipo e a industria química.

VAL DO EBRO (Navarra, A Rioja e Zaragoza)

Son áreas industriais en expansión ás que habería que engadir as provincias de Castela-León máis próximas (Burgos e Soria). A industrialización produciuse como resultado do Polo de Desenvolvemento de Zaragoza, creado polos Plans de Desenvolvemento franquistas e tamén por difusión desde o País Vasco e pola aparición dunha “industria endóxena”. A isto contribuíron as boas comunicacións e a súa posición central entre as tres grandes áreas desenvolvidas (Madrid, Barcelona e País Vasco). As industrias máis destacadas desta zona son a do automóbil (Zaragoza e Pamplona), a agroalimentaria (conservas de hortalizas) na ribeira do Ebro e os seus afluentes (Logroño, Tudela, Calahorra, Tafalla,..) e a do calzado en Arrendar.

COMUNIDADE VALENCIANA

A industria iníciase a finais do S. XIX pero consolídase nos anos 60 e posteriores. Destaca a cerámica (azulexos e baldosas) en Castellón; unha industria variada no área metropolitana de Valencia; o textil, xoguetes e calzado nas comarcas interiores (Alcoy, Elda, Elche) nunha situación de forte crise pola competencia asiática e un futuro incerto.

TOLEDO

É un exemplo de industrialización en áreas rurais con pequenas empresas por difusión da industria madrileña e, tamén, pola modernización de actividades tradicionais como o moble, a cerámica, o coiro ou o calzado, etc.

GALICIA (Pontevedra e Ourense)

A industrialización iniciouse como consecuencia dos Polos de Desenvolvemento do franquismo. A crise industrial dos anos 70 afectou bastante a esta rexión polo gran peso da construción naval. Actualmente, en Vigo destaca a industria do automóbil e a transformación de produtos pesqueiros (conservas). En Ourense temos un caso de “industrialización endóxena” máis recente por parte de empresarios locais.