Prácticas Hidrografía

  • Comentario de hidrogramas (nival, nivopluvial, pluvionival, pluvial oceánico,pluvial mediterráneo).
  • Análise das concas hidrográficas do Ebro e Guadalquivir: localización dos principais ríos e posibles réximes fluviais.
  • Comentario dun mapa dos recursos hídricos da península.

PRÁCTICA 1: COMENTARIO DUN HIDROGRAMA

Un hidrograma é unha gráfica que representa a variación estacional do caudal dun río ao longo dun ano, nunha estación de aforamento concreta. No eixe horizontal está representada a escala temporal (os meses do ano), e no eixe vertical están representados os valores do Coeficiente K ( graduado de 0 a 3), que é o resultado de dividir o caudal medio mensual entre o caudal medio anual ou módulo.

hidrogramazujar

Analizando os datos mensuais do coeficiente K podemos sinalar que este río se caracteriza por ter un caudal moi escaso e irregular, cuns mínimos moi marcados dende abril ata outubro (sendo extremo a estiaxe durante os meses de xullo e agosto nos que case se chega a un coeficiente K =0). As augas altas (por enriba de 1) asócianse ás chuvias do inverno (de novembro a marzo) cunha diminución en decembro e xaneiro, por influencia do anticiclon peninsular, e uns máximos en febreiro e marzo, onde se chega a dobrar o caudal medio do río.

Trátase dun río cun réxime pluvial de tipo subtropical e que marca principalmente as terras extremeñas da provincia de Badajoz. Pluvial porque o seu caudal é estritamente determinado polo réxime de precipitacións. E subtropical porque corresponde principalmente aos ríos máis meridionais da península, os da conca sur, como é o caso deste afluente do Guadiana.

Tendo en conta a escaseza de caudal, e a irregularidade deste, en ríos deste tipo de rexemen fanse moi necesarias as obras hidráulicas para evitar as avenidas ou inundacións que poderían ocasionarse na época augas altas ou enchente. Presas e encoros que axudarán non só a regular o caudal, se non tamén a conseguir que o aproveitamento deste sexa óptimo. En toda a zona sur peninsular a agricultura necesita auga principalmente en primavera e verán, os meses que este tipo de réxime adoita ter unha estiaxe moi marcada, a retención de auga nos encoros nas épocas de enchente, que se vai soltando pouco a pouco nas de déficit facilitan a posta en regadío de extensas e fértiles terras, mediante canles ou canles. Trátase dun afluente do Guadiana situado nunha zona de val entre as formacións montañosas dos Montes de Toledo e a Serra Morena.

PRÁCTICA 2: ANÁLISE DA CONCA HIDROGRÁFICA DO EBRO

cuencaebro

O río Ebro nace en Fontibre, manancial situado a 880 m. de altitude no municipio de Hermandad de Campoo de Suso, en Cantabria. Desemboca no mar Mediterráneo por Tortosa, onde forma un gran delta tras percorrer 930 km. A súa conca comprende mais de 85.000 km2 e é diferente aos outros ríos mediterráneos porque drena altas montanas. Segue sendo o río máis caudaloso de España (e o segundo da Península por detrás do Douro) con 435 m3/seg en Tortosa, aínda que o caudal se reduciu notablemente nos últimos anos pola construción de encoros e os abundantes regadíos do seu curso.

É ademais o segundo río máis longo, por detrás do Texo (930 km.) E a súa conca hidrográfica é a máis extensa de España. Atravesa seis comunidades autónomas: Cantabria, Castela-León, La Rioja, Navarra, Aragón e Cataluña. Ademais, a súa conca hidrográfica tamén drena territorios da Comunidade Valenciana (río Bergantes) e o País Vasco (case toda Álava).

A conca hidrográfica deste río, de forma triangular, queda delimitada, ao norte, pola Cordilleira Cantábrica e os Pireneos; e, ao oeste e ao sur, polo Sistema Ibérico. Ao leste sitúanse as Cordilleiras Costeiro Catalás e o Mar Mediterráneo.

A conca do Ebro ocupa unha superficie de 85.362 km2, que se distribúen nun 0,52% (445 km2) por Andorra, nun 0,58% (503 km2) por Francia e nun 98,8% (84.414 km2) por España. Supón o 17,3% do territorio peninsular español. Está atravesada por numerosas correntes que, consideradas globalmente, suman 12.000 km de canle, dos cales 930 corresponden ao Ebro. Os seus afluentes principais presentan un percorrido total de 347 km, segundo datos da Confederación Hidrográfica do Ebro. Este organismo, que depende do Ministerio de Medio, encárgase da súa regulación. A achega superficial estimada cífrase nunha media de 18.217 hm3, con máximos de 29.726 hm3 e mínimos de 8.393 hm3.

O Ebro é un río caudaloso, pero de carácter irregular. A finais do verán ten fortes estiaxes en toda a conca chegando a levar mesmo unha décima parte do seu caudal medio. A irregularidade do Ebro é tal que en Tortosa chegou a ter un caudal de 32 m3/s en período de seca e se chegou aos 23.484 m3/s na enchente do 23 de outubro de 1907, cando o río alcanzou os 9,95 m de altura (caudais hoxe imposibles debido á regulación que exercen os encoros de Mequinenza e Ribarroja).

Durante o inverno presenta unha estiaxe secundaria, produto das nevadas en gran parte da súa conca, xa que o seu réxime é pluvio-nival, acumulando grandes reservas hídricas nos Pireneos e, en menor medida, na Cordilleira Cantábrica e no Sistema Ibérico.

O Ebro sofre as súas enchentes mais frecuentes na estación fría, de outubro a marzo, aínda que ás veces se prolongan no tramo final ata maio; as de estación fría adoitan estar ligadas ao reximen pluvial oceánico, mentres que as acontecidas en primavera son froito da fusión da neve dos Pireneos. As estiaxes prodúcense en verán: de xullo a outubro, en Miranda de Ebro e de fins de agosto e primeiros de setembro en Tortosa.

Nas enchentes teñen un papel mais importante os afluentes da marxe esquerda, especialmente os ríos Zadorra, Ega, Arga e Aragón, polo que as puntas de enchente mais elevadas se dan en Castejón, na ribeira navarra, aínda que tamén afectan con intensidade ás ribeiras de Zaragoza.

O curso baixo actualmente está regulado polos pantanos de Ribarroja e Mequinenza polo que o réxime está alterado. Non obstante, pódense producir crecidas polo desxeo dos importantes afluentes pirenaicos, tales como o Segre, o Cinca, o Noguera Pallaresa e o Noguera Ribagorzana, ou como consecuencia da gota fría outonal pola achega dos corgos e afluentes do seu curso baixo. En calquera caso, o problema das inundacións e desbordamentos se cine hoxe en día ao tramo medio do Ebro, que sufriu as consecuencias das súas riadas mesmo no século XXI.

As augas do Ebro aprovéitanse en numerosos puntos para o regadío, a través de diferentes canles que regan hortas e os extensos arrozais do delta.

A súa canle esta regulado polos encoros do Ebro, Sobrón, Mequinenza, Ribarroja e Flix. Estes encoros, especialmente Mequinenza, fan que na actualidade tanto o delta, como as praias da costa levantina, sufran un fenómeno de regresión, xa que reteñen os sedimentos que deberían chegar á desembocadura.

PRÁCTICA 3: ANÁLISE DA CONCA HIDROGRÁFICA DO GUADALQUIVIR

CUENCAGUAL

O río principal desta conca, o río Guadalquivir (do árabe ao-wadi ao-Kabir, “o río grande”) é un río que nace na Canella das Fontes (Serra de Cazorla), no termo municipal de Quesada (Xaén). A súa conca hidrográfica abrangue territorios de Xaén, Córdoba, Almería, Granada, Málaga, Sevilla, Huelva e Cádiz, así como de Murcia, Albacete, Ciudad Real e Badaxoz. Desemboca no Océano Atlántico por Sanlúcar de Barrameda, nun amplo esteiro entre a provincia de Cádiz e a de Huelva. Entre Sevilla e o esteiro, sitúase unha ampla zona húmida: as Marismas do Guadalquivir.

É o quinto río por lonxitude da Península Ibérica. No seu percorrido por Andalucía de leste a oeste, atravesa cidades como Andújar, Sevilla ou Córdoba. A conca hidrográfica do río Guadalquivir ten unha extensión de 57.527 km e esténdese por 12 provincias pertencentes a catro comunidades autónomas, das que Andalucía representa máis do 90% da superficie da demarcación.

O espazo xeográfico da demarcación hidrográfica do Guadalquivir está configurado e delimitado polos elementos específicos que a enmarcan: os bordos escarpados de Serra Morena ao norte, as cordilleiras Béticas, emprazadas ao sur e o Océano Atlántico. A orla montañosa que delimita o espazo, con altitudes comprendidas entre os 1.000 m e os 3.480 m, contrasta coa escasa altitude do amplo val do río Guadalquivir.

O clima da conca é mediterráneo e ven definido nos seus trazos máis elementais polo carácter temperado-cálido das súas temperaturas (16,8 C como media anual) e pola irregularidade das súas precipitacións (media anual de 550 l/m2). A posición do territorio aberto ao Atlántico polo que penetran as borrascas oceánicas de compoñente Oeste, determina unha distribución de chuvias tal que avanzan coa fronte de dirección SO-NORDÉS ata alcanzar os máximos valores nos cumios máis altos que bordean e delimitan a conca. As chuvias frecuentemente adoptan un carácter torrencial que actúa sobre un medio afectado de forma recorrente por longos períodos de seca e por altas temperaturas e cunha acusada susceptibilidade á erosión.

Na demarcación hidrográfica do Guadalquivir a poboación abastecida con recursos da conca ascende 4.141.635 habitantes distribuídos en 429 municipios. Son especialmente importantes demograficamente as provincias de Sevilla, Córdoba, Granada e Xaén. Se nos referimos a sistemas de explotación, o de Sevilla é o máis poboado, debido fundamentalmente a que contén a área metropolitana de Sevilla. O consumo actual total de auga para abastecemento de poboacións estímase en 436 hm3 anuais, cunha dotación de auga subministrada media no ámbito de 289 litros diarios por habitante.

A demanda de auga para uso agrario inclúe o regadío en agricultura, a demanda forestal e os usos gandeiros. Na actualidade, existen 883.083 hectáreas transformadas en regadío na conca do Guadalquivir. O principal cultivo da conca do Guadalquivir, a oliveira, ten unha dotación neta media duns 1.500 m3/ha.año, fronte aos 10.400 m3/ha.año que presenta o cultivo do arroz. A dotación neta media do ámbito da CHG, cos cultivos e superficies mencionados, sitúase en 2.906 m3/ha.año.

Os usos industriais comprenden as actividades da industria manufectureira, excluíndo as actividades extractivas, enerxéticas e relativas á construción. O uso industrial supón o 1% das demandas de auga na demarcación hidrográfica do Guadalquivir.

A conca provén de fontes superficiais, aínda que se localizaron 52 áreas de auga subterránea. As precipitacións son máis abundantes nas montañas que rodean a conca e menor nos vales do interior, onde se encontran a maioría da poboación e os regadíos. As precipitacións e escorrentías son cada vez máis variables, o que expón aos residentes a riscos de inundacións e secas.

O rego consume o 80-85%-85 da auga dispoñible. Os regadíos estimábanse en 665.000 hectáreas en 1999 e concéntranse arredor da canle do río Guadalquivir producindo hortalizas, algodón, millo, amorodos, oliveiral, cítricos e outros froiteiros. Igualmente existen unhas 35.000 hectáreas de arrozais localizados nas marismas do Guadalquivir. Nun ano pluvial medio, a demanda de auga (3.578 mm3 ao ano) é maior que a oferta (3.357 mm3 ao ano). A polución procedente de zonas urbanas, industriais e agrícolas ten un impacto negativo na calidade da auga da zona.

Os principais afluentes do Guadalquivir, en sentido augas abaixo, son os seguintes ríos:

Pola marxe esquerda

  • Río Guadiana Menor Río Guadalbullón
  • Río Guadajoz
  • Río Genil (principal afluente)
  • Río Corbones
  • Río Guadaíra

Pola marxe dereita

  • Río Guadalimar
  • Río Jándula
  • Río Yeguas
  • Río Guadalmellato
  • Río Guadiato
  • Río Bembézar
  • Río Rivera del Huéznar
  • Río Viar
  • Río Rivera de Huelva
  • Río Guadiamar

O réxime na cabeceira é pluvial cun máximo en inverno que é xeneral en toda a conca, se ben despois do desxeo se produce outro máximo secundario en primavera, co desxeo nas serras. A irregularidade é de 5,1 na cabeceira e de 3,4 á desembocadura. As enchentes do Guadalquivir causaron problemas ao longo da historia sobre todo, á provincia de Sevilla, en plena chaira aluvial. O problema das inundacións resolveuse na capital andaluza, non así en Córdoba e outras poboacións da conca como Andújar, Montoro e Lora del Río, afectadas por inundacións.

Os principais problemas da conca hidrográfica do Guadalquivir son:

  • A contaminación do río ocasionada pola vertedura de augas residuais urbanas.
  • A contaminación dos acuíferos. As malas prácticas agrícolas propiciaron a contaminación de extensas masas de auga subterránea (uso de aboamentos e fertilizantes), pois o 25% dos acuíferos desta conca están afectados por contaminación por nitratos . A descontaminación dos acuíferos é practicamente imposible o que pon en perigo a dispoñibilidade de auga a medio prazo.
  • Un grave problema son as verteduras de orixe industrial e mineira. Pola súa perigosidade e toxicidade causan graves efectos sobre o medio e a saúde das persoas. Sete anos despois da rotura da balsa de Aznalcóllar, o encoro do Agrio, na conca do Guadalquivir, segue sen ser apto para abastecemento. As frecuentes verteduras de sustancias químicas (cadmio, mercurio, chumbo, cianuro…) fan que o río Guadalquivir augas abaixo de Menjibar ou Bailén estea altamente contaminado. A solución para este problema pasa por obrigar a implantar procesos de produción limpa as empresas.
  • Por último cabe destacar o fenómeno da sobreexplotación de auga. A elevada demanda agrícola provocou a sobreexplotación das augas subterráneas. Na conca do Guadalquivir, o 31% dos acuíferos sofren estes problemas e ameazan mesmo zonas protexidas como o Parque Nacional de Doñana. Todo isto está a ter unha incidencia directa no correcto desenvolvemento dos ecosistemas asociados ao medio fluvial, poñen en serio perigo de desaparición a diversas especies acuáticas e restan capacidade de rexeneración e autodepuración aos ríos.