Teoria Relevo

1) INTRODUCIÓN: ORIXE DA TERRA

Desde a súa formación ata a actualidade, a Terra experimentou moitos cambios. As primeiras etapas, desde que empezou a solidificación da masa incandescente ata a aparición dunha cortiza permanente, non deixaron evidencias do seu paso, xa que as rochas que se ían xerando, volvíanse a fundir ou, simplemente, eran “tragadas” por unha nova erupción. Estas etapas primitivas son aínda un misterio para a ciencia. Ademais, o paso do tempo, a erosión, os distintos cambios … foron borrando os sinais, polo que, canto máis antigo é o período que se pretenda analizar, maiores dificultades imos atopar. A Terra, non o esquezamos, segue evolucionando e cambiando.

orixeterra

Para poder estudar con maior facilidade a historia da terra os xeologos dividen o tempo en diferentes unidades: o eón é a unidade máis grande de tempo xeolóxico. Divídese en diversas eras xeolóxicas. Cada era comprende algúns períodos, divididos en épocas.

Partes da terra

Desde o exterior cara ao interior podemos dividir a Terra en cinco partes:

Atmosfera: É a cuberta gasosa que rodea o corpo sólido do planeta. Ten un grosor de máis de 1.100 km, aínda que a metade da súa masa concéntrase nos 5,6 km máis baixos.

partesatmosfera

Hidrosfera: Componse principalmente de océanos, pero en sentido estrito comprende todas as superficies acuáticas do mundo, como mares interiores, lagos, ríos e augas subterráneas. A profundidade media dos océanos é de 3.794 m, máis de cinco veces a altura media dos continentes.

Litosfera: comprende a cortiza e o manto superior, que se dividen nunhas doce placas tectónicas ríxidas. O manto superior está separado da cortiza por unha discontinuidad sísmica, a discontinuidad de Mohorovicic, e do manto inferior por unha zona débil coñecida como astenosfera. As rochas plásticas e parcialmente fundidas da astenosfera, de 100 km de grosor, permiten aos continentes trasladarse pola superficie terrestre e aos océanos abrirse e pecharse.

litosfera

Manto: Esténdese desde a base da cortiza ata unha profundidade duns 2.900 km. Excepto na zona coñecida como astenosfera, é sólido.

Núcleo: Ten unha capa exterior duns 2.225 km de grosor. Esta capa é probablemente ríxida. Pola contra, o núcleo interior, cuxo radio é duns 1.275 km, é sólido. As temperaturas do núcleo interior poden chegar aos 6.650 °C.

Deriva Continental

Comentabamos que a Litosfera non é estable. Está en movemento. É a teoría de deriva continental que foi orixinalmente proposta por Alfred Wegener en 1912. Segundo el, os continentes, en eras xeolóxicas pasadas, estiveron unidos

Estas evidencias inclúen:

  • O xeito en que parecen encaixar as formas dos continentes a cada lado do Océano Atlántico (África e Sudamérica)
  • O parecido da fauna fósil dos continentes setentrionais.
  • Algunhas formacións xeolóxicas continúan en continentes separados por océanos.

O concepto foi inicialmente descartado pola maioría dos seus colegas xa que, a súa teoría, carecía dun mecanismo para explicar a deríva dos continentes. Na súa tese orixinal propuxo que os continentes desprazábanse sobre o manto da Terra do mesma xeito que un despraza unha alfombra sobre o piso dunha habitación. Isto é imposible debido á forza de fricción dos continentes. A idea de deriva continental non foi aceptada como teoría seria en Europa ata os anos 50. Durante a década seguinte as investigacións de Robert Dietz, Bruce Heezen, Harry Hess e Maurice Ewing conduciron á súa aceptación final.

Neste punto cobra moita importancia a teoría da tectónica de placas pois permitiu explicar a teoría da deriva continental.

Tectónica de Placas

Os estudos iniciados na década do 60 deron orixe á teoría da tectónica de placas. A tectónica de placas afirma que a cortiza da Terra (litosfera) está dividida en placas semirríxidas, que flotan sobre un estrato de rocha líquida do manto, chamada astenosfera, material que aflora polos bordos das placas, facendo que se separen. As placas converxen ou diverxen ao longo de áreas de gran actividade sísmica e volcánica.

As “placas litosféricas” como se denominaron, son os fragmentos que conforman a Litosfera e son semellantes ás pezas dun crebacabezas. Ata o momento detectáronse 15 placas: a do Pacífico, a Suramericana, a Norteamericana, a Africana, a Australiana, a de Nazca, a dos Cocos, a Juan de Fuca, a Filipina, a Euroasiática, a Antártica, a Arábiga, a Índica, a do Caribe e a Escocesa.

placas

Os tipos de contactos ou fronteiras entre as placas son unicamente tres: marxes de extensión (diverxencia), marxes de subdución (converxencia) e marxes de transformación (deslizamiento horizontal).

  • Nas marxes de extensión, as placas sepáranse unha da outra, xurdindo no espazo resultante unha nova Litósfera.
  • Nas marxes de subdución, unha placa introdúcese no manto por baixo doutra, producíndose a destrución dunha das placas.
  • Nas marxes de fractura, as placas deslízanse horizontalmente, unha con respecto á outra sen que se produza a destrución das mesmas.

Todas estas cuestións permítennos explicar como foi a orixe dos actuais continentes e tamén explican os fenómenos como os terremotos, volcáns, sismos, oroxéneses,….

Evolución dos continentes

Fai millóns de anos os continentes non eran tal e como os coñecemos hoxe día, senón que formaban un único continente que coñecemos baixo o nome de Panxea. Disto fai uns 250 millóns de anos. Por lóxica, tamén había un único océano rodeando aquel inmenso continente. A ese océano denomínaselle Panthalassa.

Segundo Wegener, nun primeiro momento Panxea separouse en dous grandes continentes: Laurasia e Gondwana. Posteriormente estas dúas grandes masas de terra seguiron fragmentándose ata que os continentes alcanzaron a disposición que coñecemos hoxe en día.

Laurasia deu orixe a América do Norte, Europa e Asia, mentres que de Gondwana “naceron” América do Sur, Australia, Antártida, África e algunha porción de Asia, por exemplo a India.

A distribución actual alcanzouse fai uns 65 millóns de anos.

evolucionterra

2) FORMACIÓN E EVOLUCIÓN XEOLÓXICA

PRECÁMBRICO (4000 – 600 millóns de anos)

Coa oroxénese Cadomiense emerxe unha banda arqueada formada por lousas e gneis que comprendian a actual Galicia e puntos illados sobre os actuais Sistema Central e Montes de Toledo. Este macizo precámbrico foi arrasado pola erosión e cuberto case na súa totalidade polos mares paleozoicos.

precambrico

PALEOZOICO (600 – 225 millones)

Entre os períodos Ordovícico e Silúrico tivo lugar a oroxenia caledoniana. Case non quedan restos dela na península, debido á acción da erosión. A finais do Paleozoico, durante o período Carbonífero, produciuse a oroxenia Herciniana. Os mares que cubrian a actual peninsula estaban cheos de sedimentos provenientes da deposicion de materiais arrincados ao macizo precámbrico, estes materiais pregáronse cando sucedeu o movemento oroxénico herciniano, elevandose as cordilleiras hercinianas, formadas por lousas e cuarcitas máis intrusións graniticas (Macizo Hespérico ao Oeste, Macizos de Aquitania, Catalano Balear e do Ebro ao Noroeste; e macizo Bético – rifeño ao sueste) Todos eles foron transformados en zocalos pola erosion.

paleozoico

MESOZOICO (225 68 millóns)

Foi unha era de calma oroxénica, con poucos movementos. O macizo Hespérico viuse sometido á erosión e sedimentación tanto continental coma mariña proveniente das augas que o rodeaban.

CENOZOICO (68 actualidade)

A era Cenozóica está formada por dous períodos, Terciario e Cuaternario, nos que o relevo foi modificado intensamente.

cuaternario

Período Terciario (68 – 1,8 millóns)

No período Terciario, tal vez polo impacto dun xigantesco meteorito, houbo unha gran inestabilidade das placas tectónicas da cortiza terrestre. As multiples colisións e roturas crearon movementos oroxénicos que ao longo de millóns de anos cambiaron o relevo.

Durante esta era xeolóxica ten lugar a oroxenia alpina, é dicir, levántase o Alpes e, con eles, outros sistemas fractúranse (se as rochas son duras), préganse (se as rochas son brandas), levántanse ou afúndense. Polo tanto a oroxénese alpina é a causa do relevo peninsular actual:

  • A placa africana foise desprazando cara ao norte, empurrando a placa ibérica, ata que esta chocou coa placa euroasiática, o que deu lugar ao levantamento da cordilleira dos Pireneos.
  • A presión da mesma placa africana coa placa menor de Alborán causou a colisión desta coa placa ibérica o que tivo como consecuencia que xurdiran as cordilleiras Béticas, que se prolongaron polo Leste formando as Illas Baleares.
  • O antigo zócolo (macizo Hespérico) que ocupaba parte da actual península fracturouse en dous bloques ou submesetas: a Meseta Norte quedou máis elevada que a Meseta Sur. Nas zonas de fractura fóronse elevando bloques do antigo zócolo formando fallas en escaleira, profundas depresións e horsts. Resultado destes movementos do zócolo son as cordilleiras que cruzan a Meseta: Sistema Central e os Montes de Toledo. Orixe parecido tiveron o Macizo Galaico – Leonés, Serra Morena e a parte occidental da cordilleira Cantábrica. Asemade todo o que hoxe chamamos Meseta basculou cara a é oeste, producindo un fenómeno de extraordinarias consecuancias xeográficas: os ríos que nacen máis preto do Mediterráneo verten as súas augas no Atlántico (Douro, Texo, Guadiana e Guadalquivir).
  • As grandes presións causadas pola colisión entre placas pregaron os materiais sedimentarios depositados nos bordos dos zócolos hercinianos. Estes estratos, ao ser máis recentes e menos ríxidos. empenáronse e formaron cordilleiras como o Sistema Ibérico e a parte oriental da Cordilleira Cantábrica.
  • Estas mesmas presións formaron as Depresións do Ebro e do Guadalquivir que foron invadidas polo mar.
  • O zócolo do macizo Galaico, por efecto do movemento alpino, fragmentouse en gran número de fallas e fracturas que deron orixe ao relevo actual. Moitos vales fluviais costeiros afundíronse e o mar penetrou neles producindo as actuais rías.

terciario

Período Cuaternario (1,8 millóns – actualidade)

Este período caracterízase por:

A erosión dos relevos alpinos, debido á acción dos rios e glaciares, achegou moitos aluvións que foron eliminando e secando as foxas do Ebro e do Guadalquivir.

Como consecuencia dos cambios climáticos instaláronse glaciares nas cordilleiras máis importantes.

As illas Canarias: Son un arquipélago de orixe volcánica que se formou a finais do Mesozoico como consecuencia da separación das placas africana e sudamericana. Ao producirse esta separación, abríronse gretas na superficie da placa africana que permitiu a saída de material volcánico que ao solidificarse formou as sete illas e os seis illotes.

A modo de resumo poden observar o seguinte mapa esquemático da Península.

resumoorixepeninsula

3) VARIEDADE LITOLÓXICA

A litoloxía é a parte da xeografía que se encarga do estudo das rochas. A formación litolóxica condiciona a paisaxe e a vexetación.

A Península, segundo o tipo de rocha que predomina, podémola dividir en tres grandes rexións litolóxicas: silícea, calcaria e arxilosa. O arquipélago canario non forma parte desta clasificación, senón que é unha rexión litolóxica de orixe volcánica.

mapalitolc3b3xico

En cada unha delas a erosión crea distintos tipos de relevo ou de modelaxe: granítico, cárstico, arxiloso, ou relevos por erosión diferencial.

Área Silícea

  • Integrada por rochas antigas da era precámbrica e primaria.
  • Localízase no oeste peninsular e presenta ramificacións cara á parte occidental da cordilleira Cantábrica, o Sistema Central, os Montes de Toledo e Serra Morena. Tamén atopámola no eixe dos Pireneos, algúns sectores do Sistema Ibérico e da cordilleira Costeiro – Catalá e da Cordilleira Penibética.
  • Rocha predominante desta área é o granito (rocha magmática formada no interior da terra e solidifícada ao verse obrigada a ascender cara á superficie terrestre).

O granito altérase de diversas formas creando distintos tipos de relevo granítico:

+ Alteración química e en profundidade pola auga: os seus cristais descompóñense e transfórmanse en áreas pardoamarelas.

+ Alteración por fracturas (diáclases) da rocha. As formas son distintas segundo a altitude:

* Nas áreas de alta montaña a auga filtrase polas fracturas das rochas e, ao xearse, aumenta o volume e rómpeas. O resultado é a formación de cristas agudas (agullas ou galayos) e de pedregais ou acumulación de fragmentos de rochas rotas ao pé das montañas.

* Nas zonas menos elevadas as formas dependen da disposición das diáclases:

Diáclases paralelas á superficie: o granito disgrégase lentamente e orixina formas redondeadas chamados domos.

Diáclases perpendiculares: fórmanse bólas. Estas poden quedar amontonadas formando barrocais. Neles son típicos os tores (amoreamento de bolas), as rochas cabaleiras (bólas en equilibrio) e o caos granítico.

exemplosgranito

Área Calcaria

  • Integrada por rochas da era secundaria pregadas na terciaria.
  • Localízase no prepireneos, os Montes Vascos, o sector oriental da cordilleira Cantábrica, o Sistema Ibérico, parte da cordilleira Costeiro – Catalá e a cordilleira Sub-bética.
  • Rocha predominante desta área é a calcaria (rocha sedimentaria formada no exterior da terra a partir de fragmentos de rochas preexistentes). É unha rocha dura que se fractura formando gretas e que se disolve doadamente coa auga.
  • A rocha calcaria dá lugar a un relevo complexo denominado cárstico cuxas formas principais son as seguintes:

+ Canóns cársticos, lapiás ou lenares: son cavidades separadas por tabiques máis ou menos agudos. Fórmanse polas augas da escorrentía sobre as vertentes (lapiás de vertente) ou sobre superficies chairas con fisuras (lapiás en mesa).

+ Gargantas ou foces son vales estreitos e profundos causados polos rios.

+ Poljés son depresións alongadas de fondo horizontal enmarcadas por vertentes abruptas. Están percorridos total ou parcialmente por correntes de auga, que desaparecen subitamente por sumidoiros ou pozos (pórnors) e continúan circulando subterraneamente.

+ Dolinas ou torcas son grandes cavidades formadas nos lugares onde a auga se estanca. poden ter diversas formas e unirse con outras veciñas denominadas uvalas.

+ Covas fórmanse ao infiltrarse a auga e circular subterraneamente polas fisuras do terreo calcario. Nelas fórmanse estalactitas a partir da auga, rica en cal, que gotea do teito, e estalagmitas a partir da auga depositada no chan. A auga pode volver á superficie a traves de mananciais

+ Simas son aberturas estreitas que comunican a superficie coas galerias subterráneas.

exemplossiliceos1exemplossiliceos2

Área arxilosa

  • Integrada por rochas sedimentarias das eras terciaria e cuaternaria.
  • Localízase nas concas das submesetas norte e sur, nas depresións do Ebro e do Guadalquivir, en áreas afundidas e nas chairas costeiras mediterráneas.
  • Rocha predominante desta área é a arxila, caracterizada pola súa escasa resistencia.
  • A rocha arxilosa dá lugar a un relevo basicamente horizontal, xa que os terreos onde se depositou non sufriron pregamentos posteriores. A súa rápida erosión, debida á brandura dos materias, orixina os seguintes relevos:

+ Campiñas: Os ríos abren vales que separan estructuras horizontais. Estas son axiña desgastadas orixinando chairas suavemente onduladas.

+ Cárcavas: Nas zonas onde se alternan longos períodos secos e calorosos con outros de chuvias curtas e torrenciais, e non existe protección vexetal (SE penínsular e zona central do val do Ebro), a auga desgasta intensamente as vertentes. Nelas fórmanse sucos estreitos e profundos separados por arestas. O seu amplo desenvolvemento sobre unha zona orixina unha paisaxe chamada badlands.

Exemplos arxila

estrato En cada unha destas áreas a erosión actúa de forma diferencial dando lugar a distintos relevos segundo sexa a disposición dos estratos. En Xeoloxía chámase estrato a cada unha das capas en que se presentan divididos os sedimentos. O estrato máis novo, situado encima, chámase teito e o máis vello, debaixo, denomínase muro ou base. A ciencia que estuda os estratos é a Estratigrafía.

Cando os estratos son horizontais: Os ríos abren vales que separan amplas plataformas, chamadas páramos, mesas, planas ou alcarrias. Estes páramos erosiónanse polo que van reducíndose e acaban converténdose en cerros testemuña ou outeiros de teito horizontal duro. Cando desaparece esa capa dura o outeiro convértese en antecerro.

Relevo horizontalExemplos relevo horizontal

Cando os estratos están suavemente inclinados ou Relevo en costa: O relevo de costa aparece cando as series sedimentarias están levemente inclinadas (monoclinais). Nunha costa distinguimos:

O dorso de costa, é a superficie extensa da capa dura cuia pendente é longa e suave.

A fronte de costa, de menor extensión e á beira contrario do dorso, ten unha pendente máis abrupta. Consta de dous partes, a cornixa: a parte da fronte que presenta unha ruptura de pendente abrupta e vertical; e o glacis: pendente máis ou menos suave que pon en contacto a superficie estrutural superior con outra derivada, e formado polos materiais máis brandos (margas ou arxilas).

Relevo en costaCando os estratos están pregados: e formados por materiais alternativamente duros e brandos, orixinan os relevos apalachense e xurásico.

Relevo apalachense: É un tipo de relevo sobre materiais antigos que toma o seu nome dos Apalaches, ao leste de Estados Unidos. A erosión diferencial fixo que os materiais duros, como areniscas ou cuarcitas, queden elevados, e os brandos, como esquistos, calcarias ou lousas, formen depresións alongadas. Serra Morena e os Montes de Toledo presentan características deste tipo de relevos. Debido á acción dos axentes erosivos poden apreciarse cristas de rochas duras de semellante altitude, alternándose con longos vales aplanados onde aparecen os materiais máis brandos.

Apalachense

Relevo xurásico: É un relevo de pregamento que se caracteriza polo investimento topográfica das súas estruturas – relevo inverso – e pola formación de sinclinais colgados. Recibe o nome das montañas do Xura (Alpes)

Adoitan distinguirse tres tipos de relevos xurásicos:

– O prealpino con cubetas e sinclinais colgados.

– O provenzal, que ten pregues e fracturas conformando pregues-falla nalgúns anticlinais

– O tipo norpirenaico con abundancia de pregues tombados.

Xurasico

4) UNIDADES MORFOESTRUTURAIS

Características

O relevo é o conxunto de formas que presenta a superficie terrestre. Estas formas de relevo, como xa vimos, son dinámicas, polo que se van construíndo e destruíndo co paso do tempo.

O relevo penínsular presenta catro trazos fundamentais que o caracterizan:

  • A forma maciza vén dada pola súa anchura e a extensión das súas costas. A maior parte do perimetro costeiro presenta un trazado rectilíneo, a excepción do litoral galego.

Península Ibérica

  • A elevada altitude media debida a dous factores: a existencia dunha extensa meseta central, que ocupa tres cuartas partes da Península, e as numerosas e diversas cordilleiras que cruzan o territorio. A altitude media da Península Ibérica é de 600 m, case duplica a de Francia e, en Europa, só é superada por Suíza (1300 m). Esta altitude e as pronunciadas pendentes montañosas impiden a formación de chans aptos para a agricultura, dificultan as comunicacións e endurecen as condicións climática.

Altitude

  • A disposición periférica do relevo penínsular complica o acceso á Meseta pois é preciso salvar un forte desnivel ata alcanzar as zonas centrais. Ademais os relevos periféricos impiden que a influencia climática do mar chegue ata as terras do interior, o que fai máis extremos os invernos e veráns.
  • A diversidade do relevo penínsular, debido á súa complexa formación xeolóxica e a variedade dos seus climas, explica que o territorio presente unidades naturais ben diferenciadas as cales influíron na diferenciación e diversidade das súas paisaxes.
Tipos de unidades

Na Península atópanse presentes as grandes unidades morfoestruturais do relevo continental:

Os ZÓCOLOS son chairas ou mesetas formadas na era primaria ou Paleozoico como resultado do arrasamento pola erosión de cordilleiras xurdidas na oroxénese desta mesma era. Na actualidade, os zócolos son relevos predominantemente horizontais, que ocupan extensas áreas na metade occidental da Península.

Os MACIZOS ANTIGOS son montañas formadas na era terciaria polo novo levantamento dun bloque dun zócolo a causa das presións da oroxénese alpina. Polo tanto os seus materiais tamén son paleozoicos. Na actualidade estes macizos presentan formas redondeadas e cumios aplanados ao ser superficies de erosión elevadas.

As CORDILLEIRAS DE PREGAMENTO son grandes elevacións montañosas xurdidas na oroxénese alpina da era terciaria, polo pregamento de materiais sedimentarios, fundamentalmente calcarios, depositados polo mar na era secundaria. Na actualidade presentan fortes pendentes e formas escarpadas xa que, pola súa relativa xuventude, a erosión aínda non as suavizou. As cordilleiras de pregamento don de dous tipos:

Intermedias: formadas polo pregamento de materiais depositados polo mar nos rebordos dos zócolos (Sistema Ibérico e parte oriental da cordilleira Cantábrica)

Alpinas: formadas polos pregamentos de materiais depositados en foxas mariñas longas e profundas (Pireneos e cordilleiras Béticas).

As CONCAS SEDIMENTARIAS son zonas afundidas formadas na era terciaria, que se encheron con sedimentos, principalmente arxilosos e calcarios. Na actualidade constitúen relevos horizontais ou suavemente inclinados porque non foron afectados por ningunha oroxénese. Poden ser de dous tipos:

As Concas formadas polo afundimento dun bloque dun zócolo a causa das presións da oroxénese alpina. (Depresións do Douro, Texo, Guadiana).

As Depresións prealpinas, localizadas a ambos os dous lados das cordilleiras alpinas. (Depresións do Ebro e do Guadalquivir)

Unidades morfoestruturais

As grande unidades morfoestructurais

Relevo península

A MESETA

É a unidade principal do relevo, ocupa o centro da Península Ibérica e supón o 45 % da súa superficie.

A Meseta é un bloque formado por materiais antigos, precámbricos e paleozoicos, dobrados durante a oroxenese herciniana (Macizo Hespérico) e erosionados no mesozoico. A oroxénese alpina fracturouna e deu lugar a unha sucesión de bloques elevados (horst) que corresponden ás cordilleiras interiores (Sistema Central e Montes de Toledo) e a foxas tectónicas (graben) que corresponden ás depresións do Douro, Texo e Guadiana. Está disposición en bloques coñecese co nome de “Estructura xermánica”.

Por iso dentro da Meseta poden diferenciarse as seguintes unidades:

Antigo zócolo paleozoico:

Só aflora ao oeste peninsular nas penechairas zamorano – salmantina e estremeña. Nesta penechaira quedaron ao descuberto os materiais máis antigos: granitos, lousas e cuarcitas.

O relevo está constituido por penechairas ou superficies de erosión moi suavemente ondulados. As penechairas están accidentadas por montes illas. Nas zonas de contacto das penechairas coas concas sedimentarias da Meseta os ríos crean profundas gargantas (arribes, tajos) ao encaixarse sobre os materiais duros das penechairas.

Serras interiores da Meseta:

Son o Sistema Central e os Montes de Toledo.
Ambas están orientadas de Leste a Oeste. Formáronse na era terciaria polo levantamento dalgúns bloques do zócolo da Meseta durante o movemento alpino. Como son parte do antigo zócolo os seus materiais son granitos, lousas, gneis. Teñen formas redondeadas e cumios aplanados posto que son superficies de erosión levantadas. A excepción atopámolas nas agullas de cuarcitas máis resistentes á erosión.

Sistema Central:

Divide a Meseta en dúas mitades e está formado por unha serie de serras de considerable altitude: Ayllón, Somosierra, Guadarrama, Malagón, Gredos, Bejar, Francia, Gata e da Estrela (Portugal). O pico máis alto é o de Almanzor (2592 m) na serra de Gredos.

Entre as serras do Sistema Central, os bloques afundidos forman vales e abren pasos de montaña altos e nivosos que difucultan as comunicacións en inverno. O porto máis importante é o de Somosierra, que comunica as Submesetas.

Montes de Toledo:

Dividen a Submeseta Sur en dúas partes separando as concas do Texo e do Guadiana. Estas montañas forman unha serie de serras de altitudes modestas (uns 1400 m); entre elas destacan os Montes de Toledo, propiamente ditos, e as serras de Guadalupe, Montánchez e San Pedro.

Concas sedimentarias interiores da Meseta:

Son as submesetas norte e sur. Formáronse na era terciaria polo afundimento de bloques do zócolo da Meseta como resuˇltado da oroxénese alpina. As concas constituíron, primeiro, lagos. Logo, enchéronse con materiais terciarios.

A conca da submeseta norte é máis alta (800 – 850 mts de altitude media); é máis uniforme, xa que toda ela pertence a unha soa conca hidrográfica (Douro), e está case totalmente encerrada por montañas.

A conca da submeseta sur é máis baixa (500 – 700 mts); está dividida na súa parte media polos Montes de Toledo, que a dividen en dúas concas hidrográficas (Texo e Guadiana).

O relevo típico son os páramos, campiñas e costas:

Páramos: Son superficies estructurais chairas e elevadas formados polos estratos duros calcarios. Neles a erosión fluvial formou vales en U que os cortan e separan en mesetas pequenas. Os páramos localízanse na zona norte e leste de submeseta norte e na zona leste da submeseta sur (La Alcarria, Mesa de Ocaña, A Mancha).

Campiñas: Chairas baixas suavemente onduladas percorridas por ríos. Fórmanse onde os páramos foron erosionados e afloran nelas as arxilas. Nelas son frecuentes os cerros testemuña ou outeiros.

Costas: Son zonas inclinadas entre os páramos e as campiñas.

REBORDOS MONTAÑOSOS DA MESETA

Son o Macizo Galaico – Leonés, a cordilleira Cantábrica, o Sistema Ibércio e Serra Morena. Formarónse na era terciaria polo levantamento de bloques da Meseta ou polo pregamento de materiais depositados polo mar no bordo oriental da Meseta.

O Macizo Galaico – Leonés

O Macizo Galaico – Leonés é un cadrado montañoso de 200 km de lado que comprende Galicia, as serras do Oeste de Asturias e os Montes de León. A altitude media non alcanza os 500 m; con todo, hai algúns cumios destacados como o do Teleno e Pena Trevinca que teñen máis de 2000 m. de altitude.

O Macizo Galaico- Leonés corresponde a un fragmento do relevo máis antigo da Península que se levantou na oroxénese alpina polo que os seus materiais son paleozoicos. O seu relevo está formado por un conxunto de bloques fallados, elevados e afundidos onde se encaixa a rede fluvial. A erosión redondeo as montañas e suavizou as pendentes. O rochedo case non se aprecia, porque permanece cuberto pola abundante vexetación que se ve favorecida polas choivas frecuentes propias do clima desta zona.

A Cordilleira Cantábrica

Forma una cadea liñal de formas moi enérxicas e grandes desniveis na súa fachada cantábrica e menos acentuadas na súa vertente interior. A Cordilleira Cantábrica caracterízase pola súa simetria entre a parte occidental (Macizo Asturiano) e a parte oriental (Montaña Cantábrica).

Macizo Asturiano

Formouse na era terciaria polo levantamento deste sector do zócolo da Meseta durante a oroxénese alpina. Os seus materiais son paleozoicos. No seu extremo occidental temos un relevo apalachense. No seu extremo oriental existe un grande afloramento de calcarias primarias que constitúe os Picos de Europa. Estes presentan a maior altitude da Cordilleira: Torre de Cerredo (2648 m), ou o Naranjo de Bulnes (2519 m).

Montaña Cantábrica

Formouse na era terciaria polo pregamento de materiais secundarios depositados polo mar no bordo da Meseta. Estes materiais son rochas calcarias que polo seu volume, dureza e forte inclinación creou relevos xurásicos.

O Sistema Ibérico

O sismeta Ibérico limita a Meseta de Noroeste a Sueste. Esta Cordilleira está formada por materiais dos zócolos hercinianos e materiais secundarios que o mar foi depositando no bordo oriental da Meseta. Todos estes materiais encartáronse durante o movemento alpino. Na Cordilleira distínguense dous sectores:

Sector Norte: De dirección NO – SE. Está composto por fallas con horsts elevados que forman macizos de máis de 2000 m de altitude. (Picos de Urbión 2.235 m). Destacan: Serra da Demanda (paleozoica) e Serra de Moncayo (calcaria).

Sector Sur: Está formado por un xogo de serras e depresións cruzadas por ríos. Nela distínguense dous conxuntos montañosos: o conxunto interior formado polos Montes Universais, a Serra de Albarracín (paleozoica) e a Serranía de Cuenca (calcaria); o conxunto exterior constituido polas serras de Javalambre ,Gudar (materiais calacarios) e o Maestrazgo, que aillan a Meseta da Costa. Ambas as dúas están separadas por unha foxa tectónica (Calatayud) que se encheu con materiais terciarios.

Serra Morena

Non é propiamente unha cordilleira, senón un brusco chanzo que separa a Meseta do Val do Guadalquivir. Vista dende a Meseta ten escasa entidade montañosa pero vista dende o Guadalquivir aparece como un relevo alto e escarpado de 1200 m. Formouse na era terciaria polo empuxe dende o sur ao levantarse as cordilleiras Béticas.

Debe o seu nome á cor escura dos seus materiais paleozoicos (lousas) e da súa vexetación (xara). O relevo abrupto das súas serras fai moi díficil a comunicación. As serras son máis baixas por Huelva e Sevilla. O único paso que comunica a Submeseta Sur e Andalucía a través de Serra Morena é Despeñaperros. As súas serras máis importantes son Madrona (1323 m), Pedroches, Alcudia e Aracena.

DEPRESIÓNS EXTERIORES DA MESETA

DepresiónsAs depresións do Ebro e do Guadalquivir son foxas prealpinas, de forma triangular, formadas na era terciaria e que foron ocupadas polo mar e logo lentamente colmatadas por sedimentos, uns de orixe terrestre achegados polos ríos, e outros por sedimentos mariños ou lacustres. Estes sedimentos formaron relevos practicamente horizontais que posteriormente, pola erosión dos rios, deron lugar a relevos tabulares, ali onde os materiais son mais resistentes, e vales e terrazas, onde os materiais son máis brandos.

Depresión do Ebro

Está encaixada entre os Pireneos, o Sistema Ibérico e a Cordilleira Costeiro – Catalá. Ten unha lonxitude duns 380 Km e unha amplitude máxima de 150 Km. A depresión estivo ocupada primeiro polo mar, pero logo cerrouse e formou un gran lago colmatado lentamente por materiais continentais aportados polos rios, como conglomerados, margas, xesos, calcarias,.., O relevo é o resultado da diferente dureza dos materiais e do clima árido.

Podemos diferenciar:

Nos somontes, é dicir, aos pés dos montes pirenaico e ibérico, son terras chairas, levemente inclinadas cara ao centro da depresión. Están constituidas por conglomerados, materiais grosos e duros transportados polos ríos dende os relevos montañosos. Neles, sobre todo no somonte pirenaico, a erosión creou mallos e foxas. Os mallos son torreóns rochosos formados a partir de fracturas verticais. As foxas son depresións sobre materiais máis brandos. Poden ser pequenas e formar lagoas salgadas e pouco profundas ou poden acadar grandes dimensións como as foxas de Huesca e Barbastro.

No centro da depresión os estratos son horizontais e alternanse os materiais duros e brandos. O resultado é un relevo de mesas e de badlands.

Depresión do Guadalquivir

A depresión do Guadalquivir esténdese entre o bordo escarpado de Serra Morena e as Cordilleiras Béticas. Trátase dunha gran chaira, de forma triangular, duns 330 Km de lonxitude por 200 Km de amplitude na costa, que se estreita progresivamente cara ao Leste. A súa altitude oscila entre os 150 m e os 250 m. A depresión primeiro estivo aberta ao mar. Logo, converteuse nun lago litoral ou albufeira e máis tarde, por colmataxe, en marismas pantanosas. Encheuse con arxilas, calcarias e margas mariñas. O relevo, dado o predominio das arxilas, modela campiñas suavemente onduladas. Cando xorden as calcarias fórmanse mesas, cerros testemuñas ou alcores.

CORDILLEIRAS EXTERIORES Á MESETA

Formáronse na oroxénese alpina da era terciaria, ao pregarse sedimentos secundarios depositados nas foxas oceánicas bética e pirenaica. Son os Pireneos, os Montes Vascos, a Cordilleira Costeiro – Catalá e a Cordilleira Bética.

Cordilleiras exteriores

Os Pireneos

Constitúen unha aliñación montañosa continua duns 440 Km de lonxitude que se estende desde o Golfo de Biscaia ata o Cabo de Creus.

Mostran unha estructura complexa.

Pireneos estructura xeoloxica

O eixe ou zona axial: corresponde ao antigo macizo herciniano de Aquitania, que se rexuveneceu na oroxénese alpina. Está formado por materiais paleozoicos e ten un relevo abrupto, onde seatopan as maiores altitudes como o Aneto (3404 m), o Monte Perdido (3355 m)…

Os prepireneos: atópanse ao sur da zona axial. Formáronse na oroxénese alpina da era terciaria polo pregamento dos materiais secundarios depositados na foxa pirenaica. Están formadas porcalcarias e posúen un relevo máis suave e menos alto ca zona axial. Estructúranse en dúas aliñacións paralelas ao eixe: as serras interiores e as serras exteriores. Destacan Guara (2500 m)

✓ A depresion media: é unha longa e estreita depresión de margas que separa as serras interiores e as exteriores

Os Montes Vascos

Montes vascosProlongan os prepirineos. Polo tanto, son de rochedo calcario, formas suaves e moderada altitude. As súas maiores elevacións son Aralar e Peña Gorbea.

A cordilleira Costeiro – Catalá

As Cordilleiras Costeiro – Catalás están separadas dos Pireneos por unha serie de fallas e terreos volcánicos. Configuran dúas aliñacións montañosas paralelas á costa e separadas por unha depresión lonxitudinal.

Costeira Catalá

A Cordilleira Litoral transcorre paralela á costa e ten escasa altura. Destacan os Altos do Garraf.

A Cordilleira Prelitoral presenta algunhas altitudes considerables como Montserrat ou Turó del Home (1706 m).

En canto aos materiais a parte norte das Cordilleiras amosa materiais paleozoicos, resto dun antigo mazico afundido que os xeólogos denominan Catalano – Balear. A parte sur está formada por materiais secundarios pregados na oroxénese alpina, nos que predomina o rochedo calcario.

As Cordilleiras Béticas

As Cordilleiras Béticas formáronse durante o movemento alpino, debido á presión exercida sobre os materiais sedimentarios acumulados no fondo oceánico ao chocar a microplaca Ibérica coa placa Africana.

Sistema Bético

A Cordilleira Bética divídese en:

Penibética: Bordea a costa. Formouse na era terciaria polo rexuvenecemento do antigo Macizo Bético – Rifeño. Os seus materiais son paleozoicos e o relevo encerra os cumes máis elevados da Península en Serra Nevada con Veleta (3398 m) e Mulhacén (3482 m).

Subbética: Constitúe un gran arco de materiais pregados que se estende desde o peñón de Xibraltar ata o cabo de Nao, onde se afunde no mar Mediterráneo para emerxer máis tarde formando parte do relevo das Illas Baleares. Nestas montañas sucédense as calcarias duras e as margas máis brandas, que dan lugar a un relevo crebado e irregular. As serras máis destacadas son Cazorla, Segura, Sagra, Mágina e Ubrique.

A depresión intrabética: Separa as cordilleiras Penibética e Bética. Encheuse con materiais terciarios e cuaternarios,que dan lugar a unha paisaxe de badlands, dada a aridez do clima. Atópase fragmentada en varias depresións pequenas como son Rolda,Antequera,Guadix e Baza.

5) O LITORAL ESPAÑOL

AS FORMAS DO RELEVO COSTEIURO

Formas relevo costeiro (1)

Formas relevo costeiro (2)

Formas relevo costeiro (3)

Formas relevo costeiro (4)

AS COSTAS ATLÁNTICAS

As costas atlánticas
Dentro das costas atlánticas diferéncianse a costa cantabrica, as rías galegas e a costa atlántica andaluza.

A costa cantábrica

Costa Cantabrica

Esténdese desde o Golfo de Biscaia ata o cabo de Estaca de Bares. É rectilínea, rochosa e escarpada debido ao rápido afundimento da Cordilleira Cantábrica no mar. Os seus principais accidentes son acantilados, rasas (Suances) , rías (Nalón, Nervión, Ribadeo,…) e tómbolos (Gijón, Santander, Donostia). As rías do Cantábrico son, polo xeral, curtas e estreitas.

A costa galega: Esténdese desde Estaca de Bares ata a fronteira con Portugal. O máis característico dela son as rías que constitúen a costa máis articulada da península. As rías son vales de antigos ríos que foron invadidos por augas mariñas debido a un afundimento da costa ou á suba do nivel do mar. As rías chegan a penetrar ata 35 quilometros terra adentro. Podémolas dividir en rías altas e baixas:

Rías Altas

Rías Baixas

  • Rías Altas: son menos profundas, máis curtas e cun relevo abrupto.
  • Rías Baixas: son profundas, anchas e cuns relevos suaves. Poden chegar a ter 70 m de profundidade e 30 qm de lonxitude.

A costa atlántica andaluza: Esténdese entre a fronteira portuguesa e o Peñon de Xibraltar.

Costa andaluzaTen como accidentes principais as marismas, como as formadas na desembocadura do Guadalquivir; as frechas litorais como a de El Rompido, e os campos de dunas como o de Doñana.

AS COSTAS MEDITERRÁNEAS

Costa MediterráneaO litoral mediterráneo constitúeno unha serie de costas xeralmente baixas e rectilíneas que forman amplos arcos, separados polos promontorios rochosos dos cabos de Creus, Nao, Palos e Gata. Podémolo dividir no sector bético, o Golfo de Valencia e o litoral catalán.

O sector bético: esténdese desde o Estreito de Xibraltar ata o cabo de la Nao. Presenta treitos acantilados onde as cordilleiras Béticas discorren paralelas ao litoral e treitos de costa baixa que forman unha estreita chaira litoral. Atopamos tamén albufeiras como a do Mar Menor en Murcia.

O Golfo de Valencia: Desde o cabo de la Nao ao delta do Ebro esténdese, case sen interrupción, unha planicie litoral duns 400 km de lonxitude. Trátase dunha chaira costeira formada despois dos últimos movementos oroxénicos. Caracterízase polas súas prais amplas, as albufeiras (Valencia), os tómbolos (Peñon de Ifach) e os pequenos deltas orixinados polos ríos pouco caudalosos.

O litoral catalán: Esténdese entre o Delta do Ebro e a fronteira francesa. Presenta costas acantiladas onde o extremo da cordilleira Costeiro -Catalá chega ata o mar (Costa Brava) e praias e pequenas chairas litorais. Tamén conta con algúns deltas como o do Llobregat, Besós e Tordera.

6) O RELEVO INSULAR

O arquipélago balear
Xeoloxicamente podemos diferenciar dúas estructuras diferente pois as illas de Mallorca, Eivissa e Formentera son fragmentos emerxidos da cordilleira Subbética, e a Illa de Menorca relacionase coa cordilleira Costeiro – Catalá.

Illas Baleares

Mallorca: Presenta tres conxuntos:

  • Serra de Tramuntana: Ao norte da illa. Ten altitudes considerables, como o Puig Major (1445 m) e impoñentes cantís como o da costa de Formentor.
  • A serra de Llevant: é de altitudes máis modestas e afúndese no mar para emerxer de novo no illote de Cabrera. Destaca o Son Morell (562 m).
  • Entre a Tramuntana e as serras de Llevant esténdese unha ampla depresión central de relevo ondulado, formado por aluvións. Nos extremos da depresión ábrense as baías de Palma e as de Alcúdia e Pollença.

Baleares 2

Eivissa e Formentera: Estiveron unidas ata o Cuartenario. Presentan un esquema similar ao de Mallorca cun relevo montañoso ao norte de Eivissa, unha chaira que ocupa o sur desta illa e case todo Formentera e un macizo ao leste desta última illa. (La Mola).
Menorca: Podemos diferenciar dous conxuntos. Ao norte da illa temos a Tramuntana, que é unha aliñación montañosa paleozoica que se relaciona coa cordilleira Costeiro -Catalá. O seu relevo é de baixa altura e formas suaves. O sur da illa (Migjorn) é unha chaira de materiais calcarios de orixe mariño separada da tramontana por una falla.

O arquipélago canario
Orixinouse durante o período Terciario, cando o movemento alpino rompeu as delgadas placas tectónicas situadas nos fondos do océano Atlántico. A traves das importantes fracturas que se formaron, ascenderon grandes masas de materiais volcánicos que foron acumulándose no fondo do océano, dando lugar á Gran Dorsal Atlántica, da cal emerxeron unha serie de illas volcánicas como Islandia, as Azores ou as Canarias. De feito, a formación das illas Canarias é un proceso que continua como podemos ver nas erupcións actuais na illa de El Hierro. Ademais, o Teide, o volcán máis importante do arquipélago, que ademais é o pico máis alto de España (3718 m), é un volcan activo.

As illas máis próximas ao continente africano ou do grupo oriental (Lanzarote e Fuerteventura) son bastante chairas; mentres que as illas do grupo occidental (Tenerife, A Palma, A Gomera, El Hierro e Gran Canaria) son moi montañosas.

Illas CanariasRelevo Canarias

Advertisements