Teoría Sistema urbano

1. O proceso de urbanización en España

O proceso de urbanización é a progresiva concentración na cidade da poboación, das actividades económicas principais e das innovacións, e a difusión posterior destas cara o seu contorno.

Concepto de cidade: As cidades son lugares onde se concentran a poboación e as súas actividades. Estas cidades desempeñan unha serie de funcións básicas e concentran servizos esenciais. Na cidade coinciden os intereses (ás veces enfrontados) de moi diferentes axentes urbanos. A tarefa dos concellos, a través do urbanismo e dos plans urbanísticos, é servir de marco para consensuar eses intereses diverxentes.

Axentes sociais urbanos: Chamámoslles axentes sociais urbanos a todas aquelas persoas, grupos de cidadáns e institucións que interveñen, dunha forma ou doutra na creación e mais na reprodución de espazo urbano. Os principais axentes son:

  • Os propietarios urbanos de solo urbano: Cando os propietarios de solo optan por contruir edificios (vivendas, locais de servizos, naves industriais) convértense, ademáis, en promotores inmobiliarios dispostos a venderen e alugaren o solo e as edificacións. Habitualmente os propietarios do solo e os promotores inmobiliarios son persoas ou empresas moi poderosas e influentes que buscan facer o maior negocio posible a través da compra-venta de terreos e edificios especulando con eles.
  • Os empresarios: Os empresarios industriais e de servizos son outro tipo de axentes destacados na transformación das cidades, dado que buscan a mellor localización para as súas instalacións . Estes axentes urbanos crean postos e reclaman que a administración lles constrúa infraestruturas (accesos, equipamentos). Moitas fábricas antigas que estaban no centro das cidades, ao desprazaranse aos polígonos industriais das periferias ou simplemente ao clausuraren a súa actividade, deixaron grandes espazos mo centro urbano que adoitan ser vendidos e utilizados por outros axentes.
  • Os cidadáns: Uns axentes urbanos esenciais son os cidadáns, que buscan satisfacer as súas necesidades básicas : vivenda, transporte, educación, sanidade, lecer. Ademáis queren maximizar o seu benestar (vivir preto de parques, en lugares ben comunicados, con suficientes equipamentos e servizos) e minimizar os aspectos negativos que leva consigo vivir na cidade (a contaminación, a aglomeración, as distancias, o conflicto entre actividades). Os cidadáns e cidadás poden expresar as súas opinións a título individual, pero poden chegar a ter máis forza cando se organizan en movementos sociais urbanos: asociacións de veciños que reclaman algún servizo ou equipamento, grupos de defensa de valores ecolóxicos ou grupos de presión como asociacións de comerciantes, sociedades profesionais, etc.
  • Os poderes públicos: Os concellos, pero tamén deputacións e gobernos autonómicos, son uns axentes máis de entre os que producen cidade e xogan un papel moi especial no desenvolvemento urbano. Estes que representan o conxunto dos habitantes e os intereses dos diferentes axentes sociais,deben ter un rol arbitral. A través dos plans de urbanismo, os poderes públicos son os encargados de decidiren os usos que lle atribúen a cada unidade do solo e a orientación que se lle da á expansión da cidade. A administración pública decide sobre o solo, pero tamén sobre a estrutura e a morfoloxía urbana. Os poderes públicos teñen capacidade para lexislar e planificar e encargáranse da organización social da cidade ao aseguraren o benestar colectivo (o ensino, a seguridade, a limpeza, etc) e ao actuaren como árbitros nos conflictos de intereses entre diversos axentes.
  • Conflictos entre axentes urbanos: Entre os intereses dos diversos axentes urbanos existe un conflicto latente.O conflicto esencial estriba entre os que buscan incrementar o valor de cambio dos solos e dos edificios (os propietarios e os promotores inmobiliarios) eso que defenden o valor de uso, os cidadán, que utilizan a cidade a través das escolas, dos hospitais, das instalacións deportivas, etc. Este conflicto pode xerar a aparición de movementos sociais, como por exemplo, as asociacións veciñais ou os grupos de cidadáns que reclaman máis escolas e parques e mellores transportes, e de grupos de presión (gremios de empresarios e de promotores ou lobbies de bancos).

Urbanismo e ordenación do territorio: O territorio, é unha realidade complexa sobre a que interveñen diferentes axentes (persoas, empresas, institucións) con intereses e presións determinados, polo que se fai imprescindible, ter que establecer algunhas regras que sirvan para impor unha misma orde. De aí a necesidade da ordenación do territorio urbano que, no ámbito das cidades é o urbanismo. O planeamento urbanístico ordena a forma en que deben desenvolverse as cidades, establecendo a distribución dos diferentes usos do solo. Desta forma, trátase de evitar o crecemento incontrolado das áreas urbanas. Concrétase nunha serie de plans, que deben referirse á cidade no seu conxunto ou a determinados barrios en particular.

  • Obxectivos do urbanismo: O urbanismo e mais a ordenación do territorio son o conxunto de procedementos técnicos e políticos que teñen por obxecto porlle orde ao desenvolvemento urbano, dunha vila ou dunha cidade. Preténdese así corrixir os déficits e os conflictos existentes, ao menos tempo que planificar; isto é prever e orientar a evolución futura da cidade, dando as pautas necesarias para un uso racional, equilibrado e xusto do solo urbano.
  • Os plans urbanísticos: En España os plans urbanísticos son un documento técnico que ten unha dimensión política e legal, xa que nel se concentran todas as disposicións e propostas relacionadas co crecemento e evolución da cidade. Nos plans urbanísticos formúlanse cales deben ser os lugares, as pautas e os ritmos de expansión da cidade; así como os procedementos para renovar os barrios xa construidos, modernizandoos ou resolvendo os problemas herdados. Nos plans urbanísticos teñen moita importancia os transportes públicos e o desenvolvemento da viabilidade do tránsito privado: hai que pensar por onde deben circular os vehículos, as dimensións das rúas e avenidas e, especialmente, planificar o futuro dos transportes xa que a construcción das súas infraestruturas (metro, aeroportos, estacións de ferrocarril) require investimentos complexos, custosos e cunha previsión a longo prazo (cfr., PEIT). Tamén deben prever o fornecemento de servizos e de equipamentos (escolas, aparcadoiros, zonas verdes, auga potable, gas electricidade, recollida de residuos, etc.) en función da poboación que han de ocupar os novos barrios que se proxectan. Inclúen a normativa e ordenanzas de edificabilidade, os estándares de habilitabilidade das casas e do número mínimo e máximo de habitantes por cada equipamento, a altura e máis a tipoloxía dos edificios, separación de usos e funcións, etc.

O Plan Xeral de Ordenación Urbana (PXOU) é o instrumento que ordena o crecemento da cidade no seu conxunto. Tradicionalmente, eran elaborados por técnicos, sen contar apenas coa opinión pública; pero nas últimas décadas fóronse abrindo cada vez máis á participación cidadá. O PXOU establece a clasificación do solo do municipio en tres categorías:

Solo urbano: é o solo xa construido, xa urbanizado e que conta con rúas trazadas e con subministración de auga, electricidade, rede de sumidoiros, etc. É a parte da cidade que vemos edificada ou ben que xa dispón de todo o necesario para que poda contruir nela.

Solo urbanizable: son os terreos que nun futuro máis ou menos inmediato poderán ser urbanizados e construidos ata conformaren solo urbano e, deste xeito, seren considerados parte da cidade.

Solo non urbanizable: trátase do solo que nunca poderá ser urbanizado, nin edificado baixo ningún concepto, xa sexa porque se trata de zonas protexidas polos seus valores ambientais, paisaxísticos, históricos, culturais, etc., ou ben porque son áreas que sofren riscos potenciais ou por outras razóns de beneficio colectivo.Os Plans Especiais de Reforma Interior (PERI) ocúpanse da remodelación de barrios xa consolidados e que requiren un tratamento específico; por exemplo, polo seu especial valor histórico ou polas precarias condicións en que se desenvolveron.

Os Plans Especiais de Reforma Interior (PERI) ocúpanse da remodelación de barrios xa consolidados e que requiren un tratamento específico; por exemplo, polo seu especial valor histórico ou polas precarias condicións en que se desenvolveron.

Morfoloxía urbana (tipos de planos): O concepto de morfoloxía urbana fai referencia á forma e distribución no espazo dos edificios urbanos. O plano urbano é unha representación da cidade no seu conxunto, un mapa con moitísimo detalle no que podemos ver o trazado das rúas, a forma das mazás, a planta dos edificios…

En que elementos poderíamos fixarnos para analizar globalmente a morfoloxía dunha cidade?

A disposición das rúas, ou o entramado viario, é un elemento que se analiza mediante o plano urbano ou a fotografía aérea.Grazas a iso sabemos en que zonas as rúas son amplas e rectas, donde estreitas e irregulares, etc. Aínda que os edificios urbanos poden derribarse e construírse de forma diferente, o trazado das rúas é máis difícil de modificar, polo que un analise do mesmo permítenos coñecer o desenvolvemento da cidade a través do tempo.

O tipo de edificios que predominan nunha cidade é outro elemento importante da morfoloxía urbana. Neste caso, aínda que os planos pódennos dar pistas sobre o tipo de edificios, a mellor forma de analizar este elemento é a visualización directa das edificaciones, que nos permite percibir non so a forma da súa planta, senón tamén os materiais constructivos empregados, a súa altura, os seus elementos decorativos.

As funcións das rúas e edificios imprimen ás zonas urbanas unha morfoloxía especial. A morfoloxía dunha zona na que predomina a función residencial (barrios de vivendas) diferénciase notablemente da morfoloxía que percibimos nunha zona da cidade na que predomine a función industrial ou a comercial, por poñer dous exemplos.

Tipoloxía de plans urbans

O plano é o mapa dunha localidade representado a escala grande, normalmente 1:25.000 ou 1:5.000. No plano podemos observar a forma e distribución das rúas e a ubicación dos principais edificios. O trazado das rúas permítenos distinguir diferentes formas xeométricas, que adoitan ser representativas de diferentes épocas, xa que o xeito de organizar o espazo urbano cambiou ao longo do tempo, segundo as necesidades, os gustos, os medios de transporte, etc. A situación máis frecuente é que o plano actual dunha cidade reflicta diferentes tipoloxías nas diferentes zonas da cidade, froito de ser concibidas e creadas en distintos momentos históricos. Imos diferenciar agora os principais tipos de plano urbano que podemos atoparnos, pero debes ter sempre en conta que na maioría das grandes cidades actuais o que se dá é unha agregación de diferentes tipoloxías de planos, segundo as zonas da cidade, dependendo da súa época de construción e da función que predomine nelas.

Plano desordenado ou irregular

Plano irregular
Plano irregular

Como o seu propio nome indica, un plano irregular é aquel no que as rúas non seguen unha orde fixa, adoitan ser sinuosas e estreitas e xeran unha sensación de labirinto cando se pasea por elas. Non existe unha planificación previa, as casas e edificacións vanse construíndo sen responder a unha orde preestablecido. O resultado diso é un trazado irregular e as rúas adoitan ter diferente anchura no seu percorrido. A altura dos edificios tamén é variada.

O plano irregular adoita ser representativo das épocas máis antigas da cidade, cando non existían os modernos medios de transporte e non eran necesarias rúas amplas para facilitar a circulación. O espazo adoitaba aproveitarse ao máximo e non existía moita regulación nin planificación das construcións, polo que o plano resultante terminaba ofrecendo una certa sensación de caos. É certo que os centros históricos vanse remodelando e adaptando ás novas necesidades, pero sempre manteñen un recordo do pasado nas súas rúas estreitas, sinuosas e plagadas de edificios históricos.

Plano ortogonal.
magdalenaferrolÉ a palabra máis técnica para definir un tipo de plano urban que tamén se denomina reticular, en cuadrícula ou de damero. A orixe deste tipo de plano ordenado, racional e planificado é moi remoto, e remóntase á época dos antigos gregos. Ata coñecemos o nome do personaxe que concibiu este tipo de plano para organizar o crecemento dalgunhas cidades gregas da antigüidade: Hipódamo de Mileto.

O plano ortogonal atopámolo en zonas de case todas as cidades actuais, porque ten moita influencia en diversas épocas á hora de planificar o crecemento das cidades ou de realizar novas fundacións. Separadamente do seu emprego nas cidades da antigüidade grega e romana, o deseño ortogonal foi empregado na fundación de novas cidades en España e nas colonias americanas. Posteriormente, o trazado rectilíneo e organizado en cuadrículas das rúas foi utilizado nos ensanches urbanos que organizaron o crecemento das cidades europeas do século XIX, en plena revolución industrial.

Plano radiocéntrico.

Plano radiocéntrico

Neste caso creo que a propia palabra pódeche dar unha boa pista de en que consiste este tipo de plano urbano. O plano radiocéntrico adoita darse en cidades de orixe medieval nacidas en torno a un cruzamento de camiños no que se situaba un centro importante: castelo, mosterio, igrexa, lugar de mercado… Os edificios aglomerábanse ao redor dese espazo e unha muralla circular rodeaba toda a cidade. As rúas principais partían do espazo central cara ás portas da muralla en forma de estrela.

Co paso do tempo, o crecemento das cidades obrigaba a derribar a primitiva muralla e construír outra máis ampla. O trazado das grandes vías circulares en torno ao centro adoita corresponderse co trazado das sucesivas murallas construídas en cada época. Aínda que este tipo de plano adoita deberse ao crecemento paulatino de antigas cidades medievais, a súa funcionalidade para organizar a vida na cidade fixo que tamén se utilizase de forma planificada para a construción de barrios modernos nalgunhas cidades ou, ata, no deseño global de cidades de nova fundación no século XX.

Funcións urbanas

A función da cidade é a actividade principal que se realiza nela e que serve para relacionala co territorio circundante. As persoas que viven nelas son as que, cos seus diferentes empregos, definen a función xeral da cidade. Estas funcións son as que xustifican a existencia dunha cidade en devandito emprazamento e a súa situación.
Os diferentes tipos de funcións son:
a. Función militar: explica a orixe de moitas cidades debido a un emprazamento en lugares estratéxicos para a defensa, como no alto dun outeiro, ou xunto aos ríos. Hoxe en día esta función militar principal, pódese observar nas localidades próximas a bases militares, nas que moita poboación traballa dando servizos ás instalacións do exército.

b. Función comercial: a ubicación de feiras e mercados en tempos medievais e modernos, favoreceu o surdimento de cidades en lugares ben comunicados, como cruces de camiños ou portos de mar. Actualmente as cidades son o centro comercial dun amplo territorio que se abastece delas. É xa que logo que nas cidades concéntranse as principais empresas comerciais, e todas aquelas que xorden contorna a elas (seguros, bancos, transportes, etc.).

c. Función industrial: moitas industrias buscan a localización na cidade, aínda que non teñen porque estar localizadas no medio urbano, debido á necesidade de man de obra e á concentración de clientes e outras empresas de servizos necesarias para a produción nas cidades.

d. Función cultural: a concentración de actividades culturais e sociais explican a supervivencia de cidades en contornas económicas hostís. Exemplos de cidades con esta función son Venecia ou Toledo, Outras cidades viven grazas á afluencia de peregrinos aos seus santuarios ou igrexas, Roma, Santiago de Compostela, Lourdes, A Meca, etc. A existencia de universidades ou outras institucións educativas, tamén favoreceu o crecemento das cidades onde se localizaban, debido á atracción durante gran parte do ano dunha gran cantidade de poboación flotante (estudantes), por exemplo Salamanca.

e. Función de acolleita: aqueles lugares cuxa principal actividade é ofrecer aloxamento e diversión aos turistas e outros visitantes. Os lugares de recreo estival e invernal son os que conforman este tipo de cidades, exemplos das cales son cidades como Marbella ou Benidorm.

f. Función política e de administrativa: a designación da capitalidad dun territorio para unha cidade suponlle a instalación nela de múltiples organismos públicos, e a necesidade de moitos funcionarios que os atendan. Exemplo é Madrid e as capitais da CC.AA.

2. Fenómeno urbano en España.

I) A CIDADE PREINDUSTRIAL

Esta etapa comprende un longo período que vai desde a aparición dos primeiros núcleos urbanos, fai máis de 2.000 anos, ata os comezos da revolución industrial a finais do século XVIII.

1.- Cidade prerromana: Existen poucos vestixios das cidades prerromanas españolas. As primeiras cidades fundáronse preto das costas mediterráneas polos colonizadores fenicios, gregos e cartaxineses, como, por exemplo, Cádiz ou Adra. O trazo característico destas cidades era a falta de orde na súa organización.

2.- Cidade romana (s.III a.C. ata s. V): A expansión do imperio levou aos romanos á fundación de cidades, que mantiveron unha serie de características comúns. O trazado das cidades romanas baseábase na existencia de dúas grandes vías, unha que ía de norte a sur, chamada cardo, e outra que ía de leste a oeste, o decumano. No cruzamento destas dúas vías localizábase o foro, que era o centro da vida na cidade. Preto del emprazábanse os principais edificios, como o anfiteatro, as termas e as casas das principais familias. O resto das rúas trazábanse constituíndo un plano ortogonal. A necesidade de defenderse propiciou a construción de murallas que pechaban todo o perímetro da cidade.

Merida
Merida

Hispania era unha das provincias máis romanizadas. Era un importante centro comercial e militar dentro do imperio, polo que os romanos consolidaron unha ampla rede urbana con cidades que se comunicaban mediante calzadas. Na actualidade, pódense contemplar restos do pasado romano en moitas cidades españolas, entre as que destacan Mérida, Tarragona, Barcelona, León, Cartagena, Pamplona, Lugo, Sevilla, Cáceres, Astorga e Zaragoza.

3.- Cidade medieval (s. V-XIV): En España, durante este período, confluíron dúas culturas diferentes, que tiveron formas distintas de entender o urbanismo: a cultura cristiá e a islámica. As pegadas do pasado medieval das cidades españolas son moito máis visibles que as de etapas anteriores e marcan profundamente a morfología das urbes.

3.1. As cidades cristiás desenvolvéronse, sobre todo, na metade norte da Península, nas zonas que se ían repoboando debido ao avance da Reconquista. Por iso, tiñan unha forte función defensiva e relixiosa, o que determinou a aparición de dous elementos moi importantes na cidade medieval. Por unha banda, as murallas, que daban ás cidades aspecto de fortaleza, e por outro, as igrexas e catedrais. A relixión estaba presente en todos os ámbitos da vida cotiá e a construción de igrexas era, ademais dunha mostra de poder, o elemento que estructuraba a cidade, xa que ocupaban xeneralmente os lugares máis notables e importantes dentro do plano urbano.

Nas cidades medievais superpúñanse diversos tipos de planos sobre a base herdada de etapas anteriores. Foi común o uso de planos radiocéntricos, en damero e liñais.

Aranda
Aranda

Durante a Idade Media moitas cidades creceron grazas á función relixiosa que cumprían. É o caso de Santiago de Compostela, lugar de peregrinación. Outras aproveitaron a súa función relixiosa para crecer e desenvolver actividades económicas, como as do Camiño de Santiago; e, para rematar, houbo as que creceron directamente a partir do comercio, como Medina do Campo na que se celebraban importantes feiras.

3.2. As cidades islámicas desenvolvéronse, sobre todo, na metade sur da Península, onde a influencia musulmá era moito maior. As cidades musulmás tiñan unha dobre función, relixiosa e comercial. Son cidades cun plano irregular e laberíntico, con rúas moi estreitas, moitas delas, chamadas adarves, sen saída. Na súa estrutura diferéncianse dous partes: o espazo máis importante da cidade islámica era a medina (madinat), un recinto amurallado no que se localizaban os principais edificios, como a mezquita maior ou aljama, o zoco ou mercado, a alcazaba -ou pazo de goberno- e as vivendas das principais familias; fóra deste recinto dispoñíanse unha serie de barrios, xeneralmente tamén amurallados, chamados “arrabales”. Estaban ocupados por vivendas, mesquitas de menor importancia e baños públicos; ademais dos talleres dos artesanos e comerciantes agrupados por oficios.

Granada
Granada

A herdanza islámica está moi presente nas cidades que estiveron máis tempo ocupadas polos musulmáns, como Córdoba, Sevilla, Toledo, Guadix e Granada.

4.- Cidade renacentista (s.XVI-XVI): A Idade Moderna distínguese pola transformación do espazo interno das urbes, o crecemento de novos barrios ou “arrabales” fora das murallas e o desenvolvemento da arquitectura como un importante elemento urbano. Durante o Renacimiento utilizouse, sobre todo, o plano ortogonal ou en damero cunha trama urbana moi xerarquizada. Na praza maior atopábanse os principais edificios e nas rúas adxacentes as vivendas e talleres de comerciantes e artesans, que se agrupaban por gremios ou profesións distribuídos por rúas: o gremio dos plateiros, o dos toneleiros, etc.

Salamanca
Salamanca

As cidades desta época cumprían funcións moi diferentes: algunhas poboacións castelás tiñan unha importante función económica debido ao desenvolvemento da agricultura, a gandería, a artesanía e o comercio; no sur destacaron varias cidades debido, nalgúns casos, ao auxe do comercio con América. Pola súa banda, Madrid e Valladolid foron importantes centros políticos debido á presenza da Corte.

5.- Cidade barroca (s. XVII-XVIII): As cidades barrocas van intentar reflectir o poder dos monarcas europeos, polo que comezará a establecerse unha auténtica política urbanística seguindo uns principios básicos: a procura da monumentalidad; a utilización da liña recta para crear grandes perspectivas urbanas e o seguimento de certa uniformidade urbanística. Ademais as cidades se embelecen con fontes, xardíns e grandes prazas. En definitiva, pretendíase que a cidade fose unha obra de arte máis.

II.- A CIDADE INDUSTRIAL

A revolución industrial, que se iniciou en Inglaterra a fins do século XVIII e no resto de Europa no século XIX, produciu un rápido crecemento das cidades. Estas tiveron que acoller á crecente man de obra que acudía desde o campo a traballar nas novas fábricas.

1.- Crecemento urbano incontrolado: A revolución industrial supuxo o paso dunha economía fundamentalmente agrícola a outra industrial. Os campesiños foron abandonando o campo e marcharon ás grandes cidades a traballar nas fábricas que ían xurdindo, o que produciu un importante crecemento da poboación urbana. As novas cidades situáronse xunto ás minas, que proporcionaban materias primas e enerxía ás fábricas, e en lugares óptimos para o transporte de mercancías, como portos e cruces de rutas e liñas férreas. A función industrial pasou a ser a fundamental actividade urbana. Como consecuencia, a cidade creceu rápidamente e xerou deseguido serios desaxustes, como a especulación, debido á forte competencia polo control dun chan limitado, e o agrupamento da poboación procedente do campo. En xeral, estas persoas vivían nunhas condicións lamentables, en barrios sen pavimentar, sen servizos e en vivendas que non reunían as mínimas condicións de hixiene e salubridade. Así mesmo, a multiplicación das fábricas dentro da cidade empezou a ocasionar graves problemas de contaminación. Con todo, os adiantos da revolución industrial influíron positivamente no desenvolvemento dos servizos urbanos, como a canalización do auga, a construción de cloacas, distribución da electricidade, introdución dos medios de transporte, etc.

2.- A planificación da cidade: O rápido desenvolvemento da cidade que se produciu coa industrialización levou a unha falta de planificación urbana. As cidades estaban aínda rodeadas de murallas, polo que nunha primeira etapa produciuse unha gran masificación, ao apiñarse os novos habitantes nun espazo limitado e reducido. No século XIX, as murallas foron derribadas e a cidade púidose estender.

Edificáronse novos barrios:

Por unha banda, os barrios obreiros que se situaron xunto ás industrias, nos lugares máis contaminados. Eran barrios moi degradados onde se agolpaban as vivendas, que eran de pequeno tamaño, as rúas non estaban empedradas e carecían de servizos públicos (distribución de auga, cloacas e medios de transporte).

Doutra banda, os barrios burgueses, destacando os ensanches que tiñan un trazado ortogonal, amplas avenidas e os mellores servizos. Nos ensanches dábase unha división social en alturas: as familias máis podentes habitaban as mellores vivendas, exteriores e situadas nos pisos primeiro e segundo, mentres que os máis pobres vivían nas bufardas e pisos altos ou nas numerosas vivendas interiores.

O desexo de mellorar as condicións de vida levou a planificar proxectos de cidade-xardín e de cidade-lineal (Arturo Soria en Madrid), con vivendas unifamiliares rodeadas de amplas zonas verdes e axardinadas.

Cidade liñal
Cidade liñal
Cidade Xardín
Cidade Xardín

3.- Os cambios no século XX: No século XX creáronse novas cidades, localizadas preto dunha aglomeración urbana importante co fin de desconxestionarla. As novas urbes convertéronse en auténticas cidades-dormitorio. Os seus habitantes traballan na aglomeración principal e gozan dos seus servizos, polo que se xera un intenso tráfico entre elas e están comunicadas por trens, autobuses e ata metro.

III.- A CIDADE POSTINDUSTRIAL

A cidade postindustrial xorde a partir da década dos setenta do século XX especialmente nos países desenvolvidos. O centro perde funcións residenciais e tende a unha especialización maior nas actividades terciarias. Para reducir a contaminación e conxestión peatonalízanse rúas e foméntase o transporte público. A tendencia á flexibilización do proceso produtivo permitiu desprazar parte das fábricas a outras zonas. Na periferia sitúanse polígonos industriais xunto a parques empresariais, industriais e tecnolóxicos. A facilidade do transporte e as comunicacións permite o desprazamento da poboación a zonas cada vez máis afastadas, pois o que importa é a accesibilidade (tempo) non as distancias. Isto creou a urbanización difusa, é dicir xunto a zonas suburbanas (espazo periférico pero urbano) aparecen zonas rururbanas con características mixtas do ámbito rural e urbano pero baixo a influencia da metrópole.

IV.- XERARQUÍA E REDE URBANA

As cidades españolas relaciónanse co seu contorno e con outras cidades, constituíndo sistemas ou redes urbanos. O sistema urbano español está constituído por un conxunto de cidades interrelacionadas. Polo tanto, componse duns elementos, as cidades, e das relacións que se establecen entre elas.

1. Elementos do sistema urbano:

Tamaño: O tamaño demográfico das cidades é unha das bases da xerarquía urbana. Establecese de acordo coa regra rango-tamaño,que relaciona a poboación dunha cidade e o seu rango (número de orde) no sistema urbano.

Mapa aglomeraciones urbanasEn España, temos os seguintes tamaños:

      • Quince aglomeracións urbanas que superan os 500.000 habitantes. Delas, contan con máis de tres millóns a área metropolitana de Madrid, que ocupa o primeiro lugar no sistema, e a área metropolitana de Barcelona, cuxo tamaño é maior do que adoita corresponder á segunda aglomeración dun sistema. A continuación sitúanse cinco algomeracións que superan os 800.000 habitantes, Valencia, Sevilla, Bilbao, Cidade Astur e Málaga; e outras oito con máis de 50.000 (Zaragoza, Alacant -Elx, Baia de Cádiz, Murcia,Las Palmas de Gran Canaria,Granada, Vigo e Plama de Mallorca).

      • Tras elas hai un elevado número de cidades entre os 400.000 e os 150.000 habitantes. Este feito débese ao recente crecemento das cidades medias, motivado ploa descentralización cara a elas de parte da poboación e das actividades económicas.

A distribución territorial caracterízase pola localización no centro penínsular da maior aglomeración urbana, Madrid, rodeada das principais aglomeracións urbanas, situadas na periferia, e dun espazo interior pouco urbanizado, onde predominan as cidades medias e pequenas.

Funcións:A función da cidade é a actividade principal que se realiza nela e que serve para relacionala co territorio circundante. As persoas que viven nelas son as que, cos seus diferentes empregos, definen a función xeral da cidade. Estas funcións son as que xustifican a existencia dunha cidade en devandito emprazamento e a súa situación.
Os diferentes tipos de funcións son:
a. Función militar: explica a orixe de moitas cidades debido a un emprazamento en lugares estratéxicos para a defensa, como no alto dun outeiro, ou xunto aos ríos. Hoxe en día esta función militar principal, pódese observar nas localidades próximas a bases militares, nas que moita poboación traballa dando servizos ás instalacións do exército.

b. Función comercial: a ubicación de feiras e mercados en tempos medievais e modernos, favoreceu o surdimento de cidades en lugares ben comunicados, como cruces de camiños ou portos de mar. Actualmente as cidades son o centro comercial dun amplo territorio que se abastece delas. É xa que logo que nas cidades concéntranse as principais empresas comerciais, e todas aquelas que xorden contorna a elas (seguros, bancos, transportes, etc.).

c. Función industrial: moitas industrias buscan a localización na cidade, aínda que non teñen porque estar localizadas no medio urbano, debido á necesidade de man de obra e á concentración de clientes e outras empresas de servizos necesarias para a produción nas cidades.

d. Función cultural: a concentración de actividades culturais e sociais explican a supervivencia de cidades en contornas económicas hostís. Exemplos de cidades con esta función son Venecia ou Toledo, Outras cidades viven grazas á afluencia de peregrinos aos seus santuarios ou igrexas, Roma, Santiago de Compostela, Lourdes, A Meca, etc. A existencia de universidades ou outras institucións educativas, tamén favoreceu o crecemento das cidades onde se localizaban, debido á atracción durante gran parte do ano dunha gran cantidade de poboación flotante (estudantes), por exemplo Salamanca.

e. Función de acolleita: aqueles lugares cuxa principal actividade é ofrecer aloxamento e diversión aos turistas e outros visitantes. Os lugares de recreo estival e invernal son os que conforman este tipo de cidades, exemplos das cales son cidades como Marbella ou Benidorm.

f. Función política e de administrativa: a designación da capitalidad dun territorio para unha cidade suponlle a instalación nela de múltiples organismos públicos, e a necesidade de moitos funcionarios que os atendan. Exemplo é Madrid e as capitais da CC.AA.

Influencia: En canto ao área de influencia urbana diremos que entre un núcleo urbano e o seu territorio circundante establécense múltiples lazos, que corresponden ás distintas formas de relación. Estes vínculos se superpoñen e combinan, e o conxunto representa a área de influencia, que se estende ata onde penetran as distintas formas de relación coa cidade.
A área de influencia (hinterland.) pódese definir como o territorio organizado por unha cidade e que está vinculado socio-económicamente a ela. No área de influencia xoga un papel decisivo a distancia, de modo que a intensidade dos fluxos de relación decae ao afastarnos do núcleo urbano cara á periferia do área. Os seus límites son fluídos, xa que, sobre as marxes, as poboacións repártense entre varios centros que compiten entre si.

2. Xerarquía urbana española

O tamaño demográfico, as funcións e a extensión da área de influencia dan lugar a unha organización xerarquica das cidades españolas. Nela distínguese as categorías seguintes:

Metrópoles estatais: (máis de 1 millón de habitantes). Son grandes cidades que estenden a súa área de influencia sobre o territorio do Estado, e á súa vez atópanse relacionadas con outras grandes cidades a escala europea e mundial.Posúen a maioría das funcións urbanas, incluso algunhas en exclusiva, como a función político – administrativa de capital de Estado, que ten Madrid. Estas cidades son verdadeiras aglomeracións urbanas, porque engloban ás cidades da súa contorna. Madrid e Barcelona pertencen a este rango, aínda que a primeira, polos fluxos que mantén co resto das principais cidades do planeta, podeselle clasificar como “metrópoli global”, mentres que á segunda clasificamola como “metrópoli europea”.

Metrópoles rexionais de primeira orde: (300.000 a 1 millón de habitantes).Exercen a súa influencia sobre unha ampla área de carácter rexional ou, no caso deEspaña, autonómico, mantendo vínculos intensos con outras cidades de rango estatal. As súas funcións principais son as industriais, comerciais e culturais.Poden ser capitais autonómicas, nese caso son centros de servizos administrativos e eixes económicos das súas respectivas comunidades. Pertencen a este rango Bilbao, Valencia, Zaragoza, Sevilla e Málaga.

Metrópoles rexionais de segunda orde: (200.000 a 300.000 habitantes). Son cidades que ofrecen servizos moi especializados. Adoita tratarse de capitais provinciais. Pódense definir como cidades comerciais e centros de servizos.Manteñen importantes fluxos coas metrópoles estatais e rexionais. A súa área de influenza ás veces alcanza as provincias próximas. Pertencen a este rango A Coruña, Vigo, Oviedo, Santander, San Sebastián, Pamplona, Valladolid, Salamanca, Alacante, Murcia, Córdoba, Cádiz, Granada, Palma de Mallorca, Tenerife e LasPalmas.

Cidades intermedias: (50.000 a 300.000 habitantes) Adoita tratarse de capitais de provincias pouco poboadas. Teñen funcións principalmente administrativas e comerciais, pero menos especializadas. Adoitan ser puntos terminais da rede de comunicacións por estrada que as comunican cos pobos próximos. Poden presentar algunha especialización en educación, sanidade,comercio. Algunhas delas creceron debido á súa evolución como centros industriais das súas provincias. En España pertencen a esta categoría todas as capitais provinciales que non se mencionaron con anterioridad.

Cidades pequenas: (10.000 a 50.000 habitantes). A súa área de influencia é principalmente comarcal. Son importantes nodos de transportes na súa zona.Presentan tamén actividades especializadas relacionadas co Sector Primario (agricultura e gandería). As súas funcións son moito menos especializadas:administrativas e comerciais, aínda que algunhas poden contar con equipamentos de certa especialización.En xeral, pode dicirse que este tipo de clasificacións adoita adoecer dun defecto: esquece os municipios que non son capitais provinciais.

4-a01d1e7952

3. O sistema de cidades español

Sistemas_urbanos_Espana_2009_650

1. Madrid e a súa área de deslocalización. Trátase dun conxunto moi trabado por relacións establecidas a partir da deslocalización de persoas e actividades económicas desde Madrid. Nos intersticios deste tecido urbano desenvólvense uns espazos rurais moi dependentes das cidades, ben como lugares nos que se realizan actividades agrarias orientadas ao abastecemento dos núcleos urbanos, ben como lugar no que se sitúan espazos de lecer. O conxunto presenta unha especialización importante no sector terciario, destacando o relacionado coa toma de decisións, os servizos avanzados e a innovación. O sistema está integrado nas redes europeas a través do aeroporto de Madrid-Barajas e das conexións por estrada e ferrocarril.

2. O eixe mediterráneo é un sistema moi importante e complexo. Forma parte do conxunto urbano do litoral mediterráneo occidental, que inclúe cidades como Marsella, Niza, Milán, Génova ou Roma. No seu interior destaca o papel organizador de Barcelona, que é o seu auténtico centro, pero cabo establecer catro subzonas:

* Barcelona e a súa área de deslocalización que abarca Girona, Tarragona e as localidades que se sitúan nas principais conexións con Lleida e o norte de Castellón. É, como o sistema madrileño, un conxunto moi integrado e trabado por interconexións. Está especializado en servizos avanzados, innovación e toma de decisións, aos que suma, como o conxunto do “eixe” unha importante especialización en actividades turísticas.

* Valencia-Alacante. Aínda que Valencia é a metrópole central, Alacante e outras localidades de menor importancia sérvenlle de contrapeso e colaboración. O conxunto é un sistema moi integrado e cunha boa diversidade funcional: á especialización en servizos avanzados súmanselle a importancia das actividades industriais, unhas actividades agroalimentarias innovadoras orientadas ao mercado e o turismo. Obsérvanse avances do subsistema cara á provincia de Albacete, aproveitando as vantaxes que presenta a autovía que leva a Madrid para deslocalizar.

* Baleares: a insularidade confírelle unhas características propias: cada illa adquire un certo grado de autonomía e, ademais, as conexións marítimas e aéreas con outras cidades españolas (preferentemente litorais: Barcelona e Valencia) facilitan remarcar o peso de Mallorca. O subsistema presenta unha fortísima especialización en actividades turísticas, das que dependen todas as demais: transporte, comercio, cultura, etc. A inclusión nun mercado global deu lugar ao desenvolvemento de actividades empresariais globais, xeneralmente turísticas, que deron lugar á aparición de funcións de toma de decisión.

* Murcia-Almería é o subsistema de máis recente incorporación. É unha zona de deslocalización de actividades desde as zonas máis desenvolvidas, aproveitando os menores custos salariales. O conxunto presenta actividades industriais cunha certa intensidade en man de obra, actividades agroalimentarias avanzadas orientadas á exportación e un vigoroso desenvolvemento turístico.

No conxunto do eixe mediterráneo destaca o papel central de Barcelona, seguido de lonxe polo de Valencia. Desde unha perspectiva europea, este eixe, xunto con Madrid, constitúe o sistema máis avanzado e con máis potencial de crecemento. De feito, polo sur, está comezando a penetrar no litoral granadino, polo norte, nas zonas máis meridionales francesas, e cara ao interior, se expande polo val do Ebro e cara a Albacete.

3. O baixo Guadalquivir. Ten a súa cidade principal en Sevilla e conecta Córdoba, Huelva, Cádiz e Málaga, avanzado cara a Badajoz (deslocalización cara a unha zona de menores custos salariales). As súas actividades económicas son variadas e presentan unha forte zonificación: as cidades de Sevilla e Córdoba son dous puntos turísticos e o litoral acolle un dinámico turismo de praia, que atopa a súa máxima expresión en Málaga. O val do Guadalquivir e o interior de Huelva acollen potentes actividades agrarias e de empresas agroalimentarias de ámbito global. Os litorais onubense e gaditano aloxan actividades industriais intensivas en man de obra, pero que, polo menos algunha delas, están realizando un forte esforzo en modernización e innovación. Desta forma, o poder organizador de Sevilla vese compensado pola heteroxeneidade funcional e polo potencial das diferentes zonas e provincias. Os enlaces aéreos, marítimos e a propia proximidade, así como as actividades das empresas andaluzas, están achegando este subsistema ao chamado “eixe mediterráneo magrebí”, dándolle vitalidade e importancia estratéxica no conxunto europeo. O trazado da liña do AVE Sevilla-Madrid e o da rede de autovías integrou o que antes era un “sur” periférico no conxunto español e, a través de Madrid, no conxunto europeo. Ademais, o avance cara ao leste, a través do litoral granadino, permitirá que nun futuro próximo conéctese tamén co “eixe mediterráneo”. O resultado é o que o subsitema do baixo Guadalquivir espérase que nos próximos anos convértase nunha das zonas de “integración europea”.

4. O litoral vasco e a súa zona de deslocalización ten o seu centro en Bilbao e esténdese polo conxunto de localidades do litoral vasco e pola provincia de Álava, formando un núcleo moi integrado sobre unhas infraestructuras (unha densa rede de autovías e autoestradas, e a chamada “Y vasca” de ferrocarril de alta velocidade) que facilitan as interconexións. Desde este centro o subsistema estende os seus fluxos polo leste de Cantabria, por Navarra e polas provincias de Burgos, A Rioja e zonas de Soria. O conxunto é o froito dun dobre proceso que se produciu simultáneamente:
* A reconversión económica (fundamentalmente industrial) do litoral vasco, que abandonou a súa tradicional especialización en industria pesada altamente intensiva en man de obra e de grandes custos medioambientais, para avanzar nunha industria innovadora e, sobre todo, é unha especialización en servizos de alto nivel. A inauguración do museo Guggenhein en Bilbao foi o símbolo desta transformación.
* Un cambio no modelo territorial: tradicionalmente o subsistema vasco tiña o seu centro nas localidades do litoral e estendía as súas redes-fluxos ao longo do mesmo cara ao oeste, abarcando o litoral cántabro (Santander-Torrelavega) e asturiano (Oviedo-Xixón-Avilés) e cara a Navarra, cos que establecía unha certa complementariedade económica. Os cambios económicos descritos antes crebaron este modelo e permitiron o desenvolvemento dun novo que se estende cara ao val do Ebro e cara a Castela e a zona oriental cántabra.
O principal problema deste subsistema cara o futuro é o da súa integración nos sistemas europeos. Para o conxunto español, as conexións coas zonas europeas de integración e crecemento pasan polo “eixe mediterráneo” e por Madrid. Ademais, o aeroporto de Bilbao non presenta o rango suficiente para servir de enlace principal co corazón europeo. Por iso é polo que resulte vital para o futuro do subsistema o trazado dunhas infraestructuras que lle permitan conexións (ferrocarril e estrada) a través das infraestructuras do chamado “corredor europeo” e o manter conexións áxiles con Madrid e Barcelona.

5. O val do Ebro, co seu centro en Zaragoza, é o enlace entre a deslocalización vasca e a de Barcelona e o seu subsistema, ademais de ter conexións de transporte por estrada e ferrocarril de alta capacidade con Madrid e Valencia. Fortemente especializado en servizos vinculados con ese papel de intermediación (transporte, loxística, almacenaxe, distribución, etc.) aproveita tamén a súa posición para desenvolver actividades industriais en sectores de tecnoloxía media que atopan atractivo o nivel salarial relativamente baixo (con respecto ás zonas vasca e catalá) e as posibilidades que a rede de estradas, ferrocarrís e transporte aéreo (aeroportos de Zaragoza, Pamplona, Logroño, Lleida, etc.) presentan para o abastecemento e distribución en España e en Europa. Doutra banda, o desenvolvemento do turismo deu lugar a que zonas do pirineo aragonés, a través do enlace Zaragoza-Huesca-Sabiñánigo, presenten fortes taxas de crecemento e intégrense no sistema. O subsistema presenta un importante problema: as comunicacións do subsistema coas redes europeas realízase a través dos subsistemas catalán (Barcelona e o seu deslocalización) e vasco, o que lle asigna unha certa perifericidade. Para o seu desenvolvemento, é necesario o trazado de infraestructura que conecten directamente a zona central do val do Ebro, fundamentalmente o seu centro organizador, Zaragoza, co sur de Francia (Toulouse) e co corredor europeo (Bourdeaux) que enlaza con Paris.

6. O litoral galego presenta dous núcleos perfectamente delimitados: a rede A Coruña-Santiago e o eixe litoral Pontevedra-Vigo. O conxunto presenta unha variedade funcional que vai desde a industria innovadora á industria intensiva en man de obra, tamén teñen importancia o sector turístico e os transportes. O subsistema presenta unha centralidad difusa: a importancia da Coruña ten a súa contrapeso na puxanza económica do eixe Pontevedra-Vigo e na centralidade político-administrativa de Santiago. Atópase moi afastado do “pentágono” europeo e con serios problemas de accesibilidade. Para vencer este obstáculo está articulando dúas estratexias:
* A integración cos sistemas urbanos do norte de Portugal, ata enlazar coa conurbación de Oporto. O obxectivo é constituír unha potente rede de fluxos que potencie o desenvolvemento do conxunto e permítalle adquirir máis peso no ámbito europeo.
* O trazado de vías de comunicación co corazón europeo a través de Madrid, do val do Douro – subsistema vasco, de Oporto – Salamanca – Madrid ou susbsistema vasco.

7. O incipiente eixe Madrid-Albacete-Valencia/Alacante. O trazado dunha autovía deu lugar ao desenvolvemento de fenómenos de deslocalización desde os dous subsistemas consolidados, que atoparon unha zona propicia polos seus baixos custos laborais e de chan, pero tamén permitiron o desenvolvemento de actividades endóxenas. O centro do subsistema atópase en Albacete que cumpre o papel de encrucillada de camiño de de influencias. É pronto para facer un perfil funcional do conxunto, pero non cabo dúbida de que é unha zona en crecemento e de que se articula en torno ás vías de comunicación.

8. O incipiente eixe estremeño está trazado sobre a autovía que conecta Madrid e Lisboa ao seu paso pola terras pacenses, e as súas funcións teñen que ver con este feito: esta conectividade permitiu o desenvolvemento de actividades endóxenas vinculadas coa agroalimentación ou coa existencia de man de obra relativamente barata e non conflictiva, pero tamén a recepción de actividades deslocalizadas desde o subsistema do baixo Guadalquivir ou desde o resto do territorio español, para aproveitar esas vantaxes. Ademais o proxecto dunha autovía (está incluída no PEIT, con horizonte en 2020) que vaia desde Cádiz ata Oviedo, seguindo a antiga “Vía da Prata”, pode permitir a Badajoz asumir un papel de encrucillada de camiños.

9. Valladolid e a conexión Madrid-Galicia/Asturias. Desde os anos setenta, Valladolid acolle actividades industriais, é o centro de distribución dos fluxos exportadores (fundamentalmente agroalimentarios) da zona occidental de Castela e León e dos importadores que parten desde Madrid. Ademais exercía unha posición de encrucillada en enlaces con Galicia e Asturias. Varios acontecementos potenciaron o papel de Valladolid:
* A asignación da capitalidade autonómica permitiulle exercer a centralidade político-administrativa e converterse nun centro de toma de decisións de ámbito rexional.
* A desarticulación do antigo eixe cantábrico (litoral vasco – Cantabria e Asturias litoral) e a liberación de Asturias, e as dificultades do mesmo para conectarse co corazón europeo, permitiulle a Valladolid asumir unha parte do papel centralizador das comunicación con Oviedo – Xixón – Avilés e co conxunto de Asturias (aínda que a autovía do cantábrico tamén canaliza fluxos), especialmente nas súas relacións coa potente capital española (é a quinta metrópole europea).
* O trazado das autovías que enlazan os dous focos de desenvolvemento galegos con Madrid reforzou o seu papel de encrucillada e permitiulle comezar a intervir sobre os fluxos de León e do interior galego, que estaba moi desarticulado.
* O desenvolvemento de actividades endóxenas na zona central do val do Douro (especialmente agroalimentarias innovadoras) incrementou o peso do seu papel como centro de organización e distribución no seu ámbito.

10. O resto do territorio español aparece como un conxunto urbano bastante desarticulado e dependente das cidades principais. A súa poboación presenta cifras decrecentes, unha densidade moi baixa e está moi envellecida e as súas actividades económicas teñen escasa envergadura e teñen que ver co transporte, coa produción agroalimentaria ou con actividades industriais obsoletas. Só as capitais de provincia e os centros comarcais teñen unha certa vitalidade, que deben ás súas funcións administrativas e ao seu papel como centros de redistribución comercial, que teñen que ver con:
* O desenvolvemento dos servizos vinculados co “estado do benestar” que buscaron nas capitais de provincia e nas cabeceiras comarcais a ubicación dos seus centros de distribución e atención (hospitais, centros de saúde, institutos, centros da terceira idade, residencias, cuarteis da Garda Civil, etc.)
* O aumento xeneralizado das rendas permitiu aumentar o consumo, o que favoreceu o desenvolvemento de redes comerciais máis densas, que atopan nas cabeceiras comarcais ou nas pequenas cidades ubicación.
* O desenvolvemento da multifuncionalidade das actividades agrarias no mundo rural deu lugar a que nestas zonas xurdan novas posibilidades, como o turismo rural, a defensa do medio ambiente, etc., que atraen fluxos (humanos e económicos) desde as cidades principais, que se organizan desde esas cabeceiras e desde as súas capitais provinciais.
* A deslocalización de actividades, especialmente as que buscan fuxir da conxestión dos subsistemas ou as que perseguen menores custos laborais, deu lugar ao establecemento de factorías, almacéns, etc. pero sempre nos núcleos que teñen unha boa accesibilidade e que contan cun número suficiente de poboación en disposición de traballar. Estas dúas condicións danse nos centros comarcales e nas pequenas cidades que organizan os fluxos das localidades da súa contorna

3. Transformacións recentes na estrutura das cidades.

Debido á dilatada historia da maior parte das cidades españolas, estas posúen elementos de épocas moi distintas, que lles confiren as súas diferentes zonas un carácter diverso: o centro histórico, cos seus monumentos e rúas estreitas e tortuosas; os ensanches, de trazado regular; os arrabaldes, de crecemento desordenado; os desenvolvementos urbanos densos, en edificación aberta; e as novas periferias, cada vez máis dispersas e fragmentadas.

As distintas partes da cidade conéctanse entre si a través dos sistemas de transporte urbano, utilizados pola poboación para a realización diaria de actividades. A cidade é un organismo en constante evolución; transfórmase constantemente, non só polo seu crecemento cara o exterior, senón tamén polos procesos de reestruturación que teñen lugar no seu interior. As áreas urbanas expándese en superficie como nunca antes o fixeran, coa creación de novos espazos residenciais e áreas de actividade económica.

Os crecementos non sempre se producen nos bordos do espazo xa edificado, senón que, con frecuencia, os novos centros comerciais, parques empresariais ou urbanizacións se constrúen en lugares cuxos arredores non presentan ningunha outra edificación. Neste sentido, fálase dun proceso de fragmentación do espazo urbano, xa que este se presenta como un conxunto de espazos aillados e conectados entre si por autovías e estradas.

Cidade difusa

Nos últimos anos producíronse decisivos cambios na morfoloxía urbana. O modelo de cidade mediterránea, compacta, foise sustituindo polo tipo de cidade difusa de modelo anglosaxón. A cidade difusa ou dispersa esténdese horizontalmente e está separada en áreas especializadas e monofuncionais: zonas residenciais (diferenciadas clases sociais), áreas comerciais, zonas de lecer, centro de ensino, universidades, barrios administrativos e de oficinas…Ademáis disminúe aquilo que é propio da cidade: o contacto humano, os intercambios e a sociabilidade.

Trátase dunha zona urbana caracterizada pola mestura de usos e de funcións con tendencia a ocupar un territorio moi extenso. A dispersión ou espallamento urbano implicou unha aceleración na ocupación do espazo, xa que os modelos de urbanismo suburbano son altamente consumidores de solo; tamén implicou unha exarcebación da mobilidade individual: as viaxes pendulares cotiás (por motivos de traballo, estudo ou lecer) aumentaron en número e distancia xa que o ambito de relación pasou a ser o da escala rexional metropolitana.

Os cambios no centro urbano (Degradación vs Rehabilitación)

A partir da 2ª metade do s.XIX, os centros históricos de moitas cidades españolas comezaron a sufrir unha progresiva deterioración e abandono; en efecto, coa construcción dos ensanches, as clases altas encetaron a deixar os centros históricos e despois tamén o fixeron outros grupos sociais.

Desde mediados do s.XX, intensificouse a perda de poboación nestas zonas. A maior parte dos que permaneceron eran anciáns con baixos niveis de renda, polo que o centro experimentou un proceso de envellecemento e empobrecemento. Todo isto reflectiuse nunha deterioración urbana, xa que moitas vivendas quedaron baleiras e noutras non se realizaron as obras necesarias de mantenemento e renovación.

Ao mesmo tempo a actividade económica tamén se foi desprazando cara os ensanches, onde se podía dispoñer de edificiós máis amplos e modernos para instalar os negocios. O centro histórico só foi capaz de reter algúns centros administrativos e eclesiásticos instalados en edificios monumentais, así como os comercios tradicionais; pero, gran parte do emprego trasladouse a outras zonas.

Ao longo das últimas décadas (especialmente, a partir dos anos oitenta do século pasado), as tendencias anteriores víronse, en parte compensadas por procesos de revitalización destas zonas debido a:

Políticas públicas de conservación e revitalización. As administracións públicas investiron cuantiosas sumas na rehabilitación dos edificios e na mellora dos espazos públicos, rúas e prazas. Ademáis, deron un novo uso a vellos monumentos, convertendoos , por exemplo, en edificipos administrativos ou universitarios, e dinamizando así a vida dos centros históricos.

Desenvolvemento do turismo cultural. Nos últimos anos produciuse en toda Europa unha auténtica explosión do turismo urbano, particularmente do denominado turismo cultural que potenciou a rehabilitación dos centros históricos españois, mediante a restauración de edificios e a peatonalización de rúas e prazas. No interior dalgunhas cidades están atraendo poboación nova e de maior niovel de renda, o que contribúe a conservar os edificios residenciais e dinamizar estas zonas.

Cambio de actitude da poboación local. A poboación local tamén cambiou a súa valoración sobre o centro histórico, xa que en lugar de percibilo como un espazo deteriorado, comeza agora a velo como unha área de oportunidades económicas e tamén como un lugar agradable para vivir. Así, os centros dalgunhas cidades están atraendo poboación nova e de maior nivel de renda, o que contribúe a conservar os edificios residenciais e revitalizar estas zonas.

Pese a esta transformación dos centros históricos nos últimos anos, aínda subsisten algúns problemas; especialmente algúns barrios onde, ao envellecemento da poboación e o baixo nivel de renda, se unen a marxinación social e a conformación de áreas cunha forte concentración de inmigrantes, o que dificulta a integración no conxunto da sociedade.

Cambios no uso do solo urban

Os usos do solo son as diferentes utilizacións do espazo urbano: comercial e de negocios, residencial, industrial, de equipamento, etc.

Na cidade preindustrial (dende a súa orixe ata mediados do s.XIX) o casco antigo era a parte da cidade urbanizada. Ocupaba unha pequena superficie da cidade actual; pero, ten un gran valor polo legado cultural que contén. Nesta época os usos do solo eran moi diversos (multifuncionalidade).

A cidade preindustrial sufríu notables modificacións como resultado dos procesos de industrialización desde mediados do s. XIX ata a década de 1960. Os usos do solo no casco antigo experimentaron unha progresiva tercerización, que consolidará ao casco antigo como o centro comercial e de negocios da cidade (CBD). O resultado foi, como citamos no punto anterior, o desprazamento dos usos residenciais e a deterioración dos edificos pola contaminación e polas vibracións do tráfico.

As cidades que nesta época implantaron industrias modernas atraeron unha numerosa poboación campesiña e estendéronse creando ensanches para os burgueses, barrios industriais e obreiros, e barrios axardinados. Nos usos do solo acabou producíndose unha división social entre unha área residencial e cara para a burguesía e as zonas industriais e os barrios marxinais -con escasos servizos e equipamentos- para o proletariado que creceron arredor do ensanche, ao longo das estrada e camiños que partían da cidade ou xunto ás industrias e ás estacións ferroviarias.

Os barrios-xardín creáronse a finais do s. XIX e no primeiro terzo do s. XX. Son o resultado da difusión en España das ideas naturalistas, que propugnaban o achegamento á natureza. Tratábase, en principios de vivendas destinadas ás clases medias e baixas, se ben co tempo tamén as clases altas demandaron este tipo de espazos. Co posterior crecemento da cidade, estes espazos quedaron situados en zonas relativamente céntricas, o que favoreceu a súa revalorización e, en bastantes casos, o seu cambio de uso, xa que numerosas casas foron ocupadas por pequenos negocios; por exemplo gardarías ou clínicas privadas.

Desde mediados do 1950 e sobre todo na década de 1960, as principais cidades españolas iniciaron un enorme crecemento. As súas causas foron o crecemento natural da poboación e a inmigración campesiña, atraida polo auxe industrial e o progresivo desenvolvemento dos servizos, especialmente do turismo. Así, as cidades ampliaron considerablemente a área edificada e crearon extensas periferias ao longo dos principais eixes de transporte. Estas áreas chegaron a unirse ás veces cos municipios veciños, constituindo aglomeracións urbanas (cfr., Modelo urabano de Ullman).

Na actualidade – época postindustrial- co crecemento urbano algunhas zonas industriais e barrios obreiros quedaron nunha posición máis céntrica no espazo urbano, o que revalorizou o solo que ocupan, dando lugar a diversas transformacións deste espazo (baleirado industrial e aparición de usos terciarios e residenciais). Pola contra, os espazos menos accesibles e desorganizados mantéñense como espazos marxinais cuxa deterioración se acentúa.

Nos últimos anos as grandes cidades teñen un ritmo de crecemento menor; pero, continúan estendéndose no espazo, debido á difusión de parte da súa poboación e da actividade económica cara as periferias cada vez máis afastadas. Estas periferias estrutúranse en diferentes áreas: barrios residenciais, áreas industriais e áreas de equipamento:

Os barrios residenciais da periferia responden a diversas tipoloxías e presentan bastante homoxeneidade social derivada do prezo do solo e da distancia do centro:

a) Os barrios marxinais de infravivencia ou choupanas xorden sobre solo ilegal, rústico ou verde, e sen organización urbanística. As vivendas son autoconstruidas con materiais de refugallo e carecen de servizos elementais.

b) Os barrios de vivendas de protección oficial constituidos con axuda estatal e con limitacións nos prezos de venda ou de aluguer. Na maioría dos casos, formaron barrios de trama aberta con vivendas en bloques, caracterizados pola monotonía, a baixa calidade constructiva, que motivou o seu envellecemento prematuro, e graves carencias en equipamentos e servizos.

c) Os polígonos de vivendas de promocion privada adoptaron trama aberta en bloques ou torres con amplos espazos entre as vivendas para xardíns ou aparcamentos. Os edificios xeométricos, creadores dunha paisaxe monótona, deron a estes barrios a imaxe de “colmea”. O uso destes polígonos foi sobre todo residencial; os comercios e as dotacións de barrio concentráronse en certas zonas.

d) Os barrios de quinteiro pechado rexurdiron nas décadas de 1980 e de 1990, como forma de recuperar en altura a escala humana e a organización das rúas. Teñen menor densidade e danlle un uso colectivo ao patio, ben privado (xardíns xogos infantís, piscina), ou ben público (prazas).

e) As áreas de vivenda unifamiliar proliferan na periferia a partir da década de 1980, favorecidas polo desexo da clase media de contacto coa natureza e polo uso do automóbil. Presentan un uso do solo fundamentalmente residencial. Nalgúns casos xurden zonas residenciais exclusivas, construidas con capital privado, separadas do resto da cidade por muros e valos, con gardas de seguridade que controlan o seu acceso ás persoas que non residen nelas.

As áreas industriais localízanse xunto ás principais vías de acceso á cidade, buscando a proximidade urbana e solo abundante a prezo asumible. Estas áreas inclúen polígonos industriais das décadas de 1950 e 1960, ben planificados ou desorganizados, que nalgúns casos se rehabilitaron para acoller novas empresas. Tamén inclúen espazos industriais novos, como parques industriais e tecnolóxicos, en áreas de gran calidade ambiental; ou polígonos de naves acaroadas destinadas a empresas con menos recursos.

As áreas de equipamento son froito da actual descentralización das actividades económicas cara á periferia urbana. As máis frecuentes son grandes superficies comerciais, centros escolares, sanitarios e administrativos e outros servizos.

4. Impacto ambiental da urbanización

O crecemento urbano e a alta concentración demográfica en determinadas áreas produciron graves consecuencias ambientais: contaminación atmosférica, acústica, das augas e o problema dos residuos urbanos.

  • A contaminación atmosférica urbana é producida polo exceso de emisións de gases tóxicos procedentes dos nosos automóbiles, sistemas de calefacción e industrias,provocando problemas de saúde e ambientais (problemas de tráfico con atoamentos en horas punta debido aos movementos pendulares, problemas de aparcadoiro, smog ou campá de po, creación dun microclima urbano…). Posibles solucións son as vías de circunvalación,os aparcadoiros subterráneos, fomentar o transporte colectivo, limitar o automóbil polo centro…
  • A contaminación acústica: producido polos ruídos de automóbiles, industrias, ferrocarrís, avións, bares e discotecas… afectando física e psicoloxicamente ao organismo.
  • A contaminación das augas: augas residuais (augas fecais e cargadas de nitratos e fosfatos procedentes dos nosos deterxentes que rematan nas nosas cloacas e sistema de rede de sumidoiros) deben ser depuradas antes de ser vertidas ao río ou ao mar para non contaminar o medio natural.
  • Problemas de eliminación de residuos urbanos: os lixos domésticos ou os refugallos industriais contaminan ao queimalos ou enterralos. Solucións: fomentándose a recollida selectiva de lixos nos Puntos Verdes para facilitar a súa reciclaxe con colectores variados e os Puntos Limpos, onde recollen unha ampla variedade de produtos contamintes.
Advertisements