Teoría Poboación

1) Introdución

O coñecemento da poboación é unha peza crave para a compresión da sociedade actual. Vainos a permitir detectar as potencialidades e necesidades dos grupos que a compoñen e comprender os problemas que se poidan derivar. Estudar os cambios que sufriu a poboación española, especialmente o século XX, vainos a permitir observar como variaron sustancialmente as dinámicas de poboación, que provocou que España pase de ser un país emigrante a ser un país receptor de emigración.

Concepto de demografía

Pódese dicir que demografía equivale a descrición da poboación. O Dicionario da Real Academia da Lingua Galega define a demografía como o estudo estatístico dunha colectividade humana, segundo a súa composición e estado dun determinado momento ou segundo a súa evolución histórica.

Ampliando esta definición, a demografía é tamén o estudo cuantitativo das poboacións humanas e dos cambios que estas sofren a consecuencia dos nacementos, defuncións, migracións, clasificando aos habitantes dun área xeográfica dada segundo as súas características tales como a idade, sexo, estado civil, nivel de instrución, etcétera. En demografía é habitual traballar tamén as previsións de poboación.

Fontes demográficas

O Instituto Nacional de Estatística (INE) é a principal fonte de datos para España e ten a función de recoller, elaborar, analizar e publicar a maioría das estatísticas españolas, e ademais é o organismo estatal para publicar o censo, enquisa de poboación activa, migracións, etc. desde 1945. Outra fonte importante é o Instituto Galego de Estatistica.

  • Censo de poboación: A ONU define o censo como o conxunto de operacións que consisten en reunir, resumir, valorar e publicar os datos de tipo demográfico, cultural, económico e social de todos os habitantes dun país referido a un momento concreto. A fiabilidade é a súa característica principal pola universalidade, a seguridade da información, xa que a información é secreta, e a regularidade. A finalidade do censo debe ser demográfica e servir de base a outras fontes demográficas.

  • Padrón de poboación: Trátase dun rexistro que contén a relación dos habitantes dos municipios. É de ámbito local e é realizado polos concellos. Os datos que recollen da poboación dun municipio renóvase cada 5 anos. O padrón tamén contabiliza os nacementos, defuncións e os cambios de residencia e a municipalidade. Do mesmo xeito que o censo debe ser simultáneo, universal e individual. A súa finalidade non é exclusivamente demográfica. O censo posúe máis información que o padrón, ademais que esta información no censo é secreta e só pódense publicar globalmente e o padrón é público e hai resultados individuais.
  • Rexistro Civil: É unha institución que recolle os datos para elaborar as estatísticas do movemento natural da poboación. Desde 1870 dependen do rexistro civil. Proporciónannos información sobre os acontecementos vitais da poboación, nacementos, defuncións e matrimonios. A información traspásase ao INE para que elabore os boletíns estatísticos que compoñen o movemento natural.

2) Dinámica da poboación

En todos os países desenvolvidos produciuse unha transición demográfica desde unha primeira fase de natalidade e mortalidade elevadas ata unha fase final en que ambas son baixas. Este modelo demográfico tamén se pode aplicar a España, aínda que con algunhas peculiaridades:

1. No réxime demográfico antigo, as taxas de natalidade (>35‰) e de mortalidade (>30‰) eran moi elevadas, polo que o crecemento vexetativo era moi reducido (entre 0,3% e 0,5% anual). Este crecemento quedaba absorbido pola presenza periódica de situacións de mortalidade catastrófica, como a epidemia de cólera de 1885.

1900

2. A comezos do século XX iníciase en España o réxime de transición demográfica, caracterizado por unha aceleración no crecemento da poboación. A disminución da mortalidade – polas melloras hixiénicas, sanitarias e alimenticias-, pese a mortalidades catastróficas como a epidemia de gripe (1918), e o mantemento inicial de elevadas taxas de natalidade traen como resultado un incremento no ritmo de crecemento da poboación que alcanza o 1% anual nos anos 20.

A guerra e a inmediata posguerra (anos 40) supoñen un paréntese nesta evolución, xa que aumenta a mortalidade (pola sobremortalidade masculina na fronte) e sobre todo descende a natalidade, tanto durante a guerra como na posguerra máis inmediata.

1950

Nos anos sesenta e primeiros setenta (anos do “desenrolismo” económico) rexístrase un forte crecemento vexetativo (próximo ao 1,5% anual) consecuencia do repunte da natalidade (“baby boom”) e das melloras sanitarias que fan diminuír a mortalidade infantil. Este crecemento é regulado pola intensa emigración a Europa.

3. A segunda metade dos anos setenta marcan o final da transición demográfica e o inicio dun réxime demográfico moderno, caracterizado por unha reducidas taxas de natalidade e de mortalidade e un escaso crecemento vexetativo. Desde mediados desa década, cando a crise económica empezou a mostrar os seus efectos e prodúcense cambios na mentalidade social, as taxas de natalidade comezarán a descender a un ritmo moi rápido, situando o crecemento anual da poboación nas cifras máis baixas de todo o século (0,1% en 1998), próximas ao “crecemento 0”.

Desde fai unha década o efecto natalista da inmigración, e unha lixeira reactivación da natalidade na muller española, fixeron cambiar en sentido positivo (0,3%) a anterior tendencia cara ao crecemento natural negativo no conxunto de España, provocando un lixeiro repunte da taxa de natalidade e un descenso da taxa de mortalidade (polo rexuvenecemento da poboación española).

Este réxime demográfico -de baixas taxas de natalidade e mortalidade e crecemento natural próximo a cero e ata negativo- é característico das sociedades desenvolvidas. España alcanzouno tardíamente, pero con aceleración.

A transición demográfica española produciuse cun certo atraso respecto ao mundo desenvolvido, e cunhas características peculiares (o máximo crecemento vexetativo prodúcese ao final da transición e non nos seus inicios onde as taxas de natalidade e de mortalidade descenden case simultáneamente) resultado en gran parte dos efectos do diferente ritmo dos nosos procesos de industrialización e urbanización.

3) Os movementos naturais da poboación

O estudo dos movementos naturais da poboación presta atención aos fenómenos da fecundidade, a natalidade, a mortalidade xeral e a mortalidade infantil, e tamén a esperanza de vida.

Os réximes demográficos diferenzan tres etapas, que se coñecen como réxime demográfico antigo, transición demográfica e réxime demográfico moderno, atendendo á evolución das taxas de natalidade e mortalidade. España atópase actualmente na última destas etapas, que se estende desde finais dos anos 1970 ata os nosos días.

a) Natalidade, mortalidade e fecundidade no réxime demográfico actual.

Desde comezos do século XX, a natalidade en España amosou unha tendencia descendente, que se intensificou a finais da década de 1970. Esta propensión á baixa situou a España, ao final do século XX, nun dos índices de fecundidade máis baixos de Europa. O descenso da natalidade fixo que o número de nados se achegase ao número de falecidos, o que se traduciu nun escaso crecemento natural da poboación.

Á baixa natalidade houbo que lle sumar unha esperanza de vida cada vez máis prolongada, de xeito que se incrementou a porcentaxe de persoas con idades superiores aos 65 anos. Como consecuencia disto, a poboación española entrou nunha fase de avellentamento progresivo.

A partir do cambio de século, as estatísticas amosan unha repunta da natalidade, de maneira que no ano 2007 se situaba nun 11 por mil, a cifra máis alta rexistrada desde 1979. Este cambio de tendencia foi debido á chegada á idade fértil das mulleres nadas nos anos de forte crecemento demográfico, así como á chegada masiva de inmigrantes estranxeiros novos, atraídos polo crecemento da economía española.

Debido á crise económica diminuirá o número de inmigrantes, ao que hai que sumar a entrada de xeracións con menor número de mulleres nas idades máis fecundas. En consecuencia, hai unha redución das taxas de natalidade xeral.

As previsións do Instituto Nacional de Estatística indican que a poboación española podería chegar a un crecemento vexetativo que estará nuns niveis moi baixos a finais desta década, e coa probabilidade de seguir diminuíndo, polo que a diferenza entre o número de nacementos e o de defuncións tenderá a se igualar.

Ao longo do século XX, a mortalidade en España caeu debido ao importante descenso da mortalidade infantil e ao aumento da esperanza de vida. En 1900, a taxa de mortalidade era do 28,3‰, mentres que na década de 1980 chegou a ser do 7,4 ‰. No entanto, a partir de 1985 rexistrouse un lixeiro aumento, debido ao progresivo avellentamento da poboación. En 2007, a taxa de mortalidade era do 8,6‰. A primeira causa de falecemento foron as enfermidades cardiovasculares, cunha maior incidencia na poboación masculina, a partir dos 45 anos.Entre os 15 e os 44 anos, o maior número de defuncións ocasiónanos os accidentes de tráfico e a SIDA. A poboación masculina é tamén a máis afectada. A incidencia destas causas de falecemento segue unha tendencia decrecente.

A taxa de mortalidade infantil en España é moi baixa: 3,5 por cada mil nados vivos en 2007, de maneira que se sitúa ao nivel dos países máis avanzados do mundo.

Ata hai pouco, o número de matrimonios por cada 1000 habitantes era un dato significativo porque gardaba relación directa coa natalidade, pero actualmente resulta un dato pouco fiable, dado o aumento de parellas de feito e de familias monoparentais.

A taxa media de fillos por muller, que no ano 2007 foi de 1,4, prevese que se sitúe no 1,5, pero aínda que as mulleres teñan máis fillos, a poboación non medrará porque haberá menos mulleres en idade de procrear.

O que non semella que vaia cambiar é a idade media de maternidade, estabilizada, en 2007, ao redor dos 31 anos. Este atraso na maternidade, que antes se situaba nos 25 anos de media, débese, entre outras causas, á dificultade que representa ter fillos sen contar antes cunha situación laboral sólida.Para que unha poboación se manteña estable, é necesario que unha xeración sexa relevada pola seguinte. Esta substitución acádase cunha media de 2,1 fillos por muller. Nos últimos anos, a inmigración modificou a tendencia á baixa da natalidade, pero isto non garante o reemprazo xeracional.

b) Desequilibrios territoriais no movemento natural da poboación.

Actualmente, todas as comunidades autónomas posúen baixas taxas de natalidade, de mortalidade e de crecemento natural. Non obstante, existen certos contrastes debidos á diferente estrutura por idades, é dicir, ao grao de xuventude ou envellecemento da poboación. Esta estrutura depende á súa vez de causas herdadas e actuais:

– As causas herdadas son o distinto comportamento tradicional da natalidade e as diferenzas de desenvolvemento económico, causantes das migracións. Estas aféctanlle principalmente á poboación nova e provocan o envellecemento das rexións emigratorias (onde descende a natalidade e aumenta a mortalidade) e o rexuvenecemento das inmigratorias. En España, as migracións tiveron lugar entre 1950 e 1975, desde as rexións agrarias do interior ás urbano – industriais. A crise de 1975 detivo estas migracións e afundiu a natalidade nas rexións máis afectadas.

– As causas actuais son os novos factores de desenvolvemento económico a partir da crise e a inmigración estranxeira, que desde 1995 achega poboación nova e elevación da natalidade.

a) As comunidades autónomas con maior dinamismo demográfico contan, respecto á media española, con taxas de natalidade máis elevadas, taxas de mortalidade máis baixas e crecemento natural máis alto. En xeral, presentan unha estrutura demográfica relativamente máis nova, causada por un comportamento tradicional máis natalista (Andalucía, Murcia e as cidades de Ceuta e Melilla), por ser foco de inmigración interna en épocas pasadas (Madrid, Cataluña, Comunidade Valenciana, Baleares) ou por recibir unha forte inmigración estranxeira desde a década de 1990 (todas elas). As excepcións neste grupo son Canarias, onde a favorable estrutura por idades compensa a baixa natalidade, e Navarra, onde a desfavorable estrutura por idades se compensa cunha natalidade relativamente máis alta.

b) As comunidades autónomas en declive demográfico teñen, respecto á media española, taxas de natalidade máis baixas, taxas de mortalidade máis altas e crecemento natural máis baixo, negativo en moitos casos. Presentan unha estrutura demográfica fortemente envellecida, por sufrir unha intensa emigración en épocas pasadas (Galicia e as comunidades do interior peninsular); pola prolongada incidencia da crise industrial de 1975 (rexións de antiga tradición industrial da cornixa cantábrica), e por contar na actualidade con menor inmigración estranxeira

4) Mobilidade espacial da poboación e debate sobre a inmigración.

A dinámica da poboación non depende só da relación entre nacementos e defuncións (crecemento natural), senón tamén da mobilidade da poboación ou saldo migratorio.

Os movementos migratorios españois adoitan clasificarse en migracións transoceánicas históricas, ata mediados do século XX, cuxo principal punto de destino foron diversos países de América Latina, e migracións modernas, desde finais da década de 1950, que presentaron unha dobre vertente: as migracións interiores campo – cidade e as migracións exteriores, cara aos países industriais de Europa Central e Occidental.

As migracións campo – cidade tiveron lugar cando aumentou a poboación rural, diminuíu a poboación empregada na agricultura e aumentou a demanda de man de obra na industria e nos servizos. Desde 1961 producíronse vinte millóns de desprazamentos interiores. A metade dos españois vive nun municipio distinto do que naceu, e case unha cuarta parte nunha provincia diferente á do seu nacemento. Por iso, as migracións interiores tiveron unha grande influencia sobre a distribución da poboación en España e sobre as variacións espaciais na súa composición.

O éxodo rural

O éxodo rural: de 1900 a 1975: No primeiro terzo do século XX rexistráronse fortes correntes migratorias desde as zonas rurais ás cidades impulsadas polas novas actividades industriais e de servizos das áreas urbanas. Estes movementos interrompéronse durante a guerra civil e a inmediata posguerra, para rexurdir con moita máis forza nos anos cincuenta e, sobre todo, nos sesenta e primeira metade dos setenta.

Nesa época, a economía española experimentaba un elevado ritmo de crecemento, apoiado na industrialización e o turismo, que estimularon a construción de vivendas e infraestruturas, así como os servizos ás empresas e á poboación. Ao mesmo tempo, produciuse a mecanización de gran parte das tarefas agrarias, o que orixinou un éxodo masivo de poboación no medio rural.

Só nos anos sesenta do século XX cambiaron de residencia 4,2 millóns de españois, o 60% dos cales se trasladaron a outras provincias. Na distribución espacial destas migracións interiores cabe distinguir os seguintes espazos de orixe e destino:

  • Os espazos emisores eran as áreas rurais do interior peninsular, ou espazos con sistemas agrarios en crise: Andalucía, Estremadura, as dúas Castelas, Aragón, Asturias, Galicia etc.
  • Os espazos atractores foron Madrid, Cataluña e o País Vasco, que se atopaban en pleno proceso de industrialización. A chegada de inmigrantes xerou o crecemento das grandes áreas urbanas, como Madrid, Barcelona, Bilbao, Valencia, Zaragoza e Sevilla. Tamén creceron cidades máis pequenas, como Tarragona, Valladolid, Vigo, Avilés ou Huelva, e as principais áreas turísticas do país.

Novas pautas das migracións interiores: de 1975 á actualidade: As migracións interiores masivas de carácter laboral finalizan bruscamente a mediados dos anos setenta do século XX, como consecuencia da crise económica que se produciu a causa da alza do prezo do petróleo. Desta maneira, entre 1975 e 1985 debilitáronse os fluxos migratorios interprovinciais. Continúan, con menor intensidade, os movementos de poboación nova desde o medio rural ata as cidades, ao tempo que se inician os movementos de retorno de emigrantes en sentido oposto.

Coa recuperación económica de mediados dos anos oitenta do século pasado, os fluxos reactívanse, aínda que sen alcanzar a intensidade dos tempos do éxodo rural nin os niveis doutros países europeos. Destaca un modelo migratorio novo, en que as migracións interprovinciais (económicas e motivadas por cambios de emprego) perden importancia a prol das migracións intraprovinciais, orixinadas por cambios no lugar de residencia, pero non necesariamente de emprego.

Na actualidade, a maior parte dos fluxos migratorios son de curta distancia, e están ligados á expansión urbana. O crecemento das principais cidades desborda os termos municipais e trasládase aos municipios veciños. Ese cinto de municipios próximos ás grandes cidades é o que experimenta un maior crecemento demográfico, debido sobre todo á inmigración de poboación nova. Este proceso é posible a causa da confluencia dun conxunto de factores técnicos (a mellora das infraestruturas de trasporte arredor das cidades), económicas (a carestía do solo e a vivenda incita os mozos a buscar vivendas máis baratas nos arredores das cidades) e culturais e ambientais (moitos mozos buscan novos estilos de vida máis ligados á natureza, fuxindo da deterioración do medio ambiente das áreas urbanas).

A inmigración

A partir dos últimos decenios do século XX iniciouse unha nova etapa nas migracións. O desenvolvemento económico trasformou España dun país tradicionalmente emigrante a un país receptor de inmigración.

De país de emigración a país de inmigración: os novos fluxos migratorios: Tras a entrada de España na UE e a superación da crise económica da primeira metade dos anos oitenta do século XX, o país comezou a converterse en destino dos fluxos migratorios internacionais. En 1985, España só contaba cuns 250.000 residentes estranxeiros, o que supoñía un 0,6% da poboación total. A finais da primeira década do século XXI, esta cifra supera xa os 5,2 millóns, representando o 11,3% da súa poboación, inda que esta cifra tende a reducirse nos últimos anos por mor da crise económica desde 2007. A conxunción dun descenso da emigración e un aumento sen precedentes da inmigración exterior propiciou que o saldo migratorio en España sexa claramente positivo desde os anos oitenta do século pasado ata o ano 2011 – momento en que a tendencia, por mor da crise económica, se volve inverter.

Canto á inmigración estranxeira en España podemos distinguir dúas fases en que non só se produciu un cambio substancial no número de estranxeiros presentes no país senón tamén na súa composición.

Durante a primeira fase (nos anos oitenta do século pasado), a maior parte dos estranxeiros residentes en España procedían de occidente, o centro e o norte de Europa. Este continxente respondía basicamente a dúas motivacións:

  • Numerosos xubilados europeos elixiron España para retirarse e poder gozar do seu clima e estilo de vida. Estes cidadáns concentráronse na costa mediterránea da Península e nos arquipélagos de Baleares e Canarias, onde seguen representando unha porcentaxe elevada das súas poboacións.
  • Outro grupo importante foi o dos traballadores das multinacionais europeas que se foron asentando especialmente en Madrid e Barcelona. – Ademais, existía unha colonia crecente de marroquís que comezaron a acudir a España durante esa época na busca de traballo.

Nunha segunda fase, durante a década de 1990 e os primeiros anos do noso século, chegaron ao noso país numerosos cidadáns de Europa do Leste, así como latinoamericanos e asiáticos, á vez que continuaba o fluxo de norteafricanos. A maior parte dos inmigrantes procede agora de América Latina, norte de África e Europa. Entre os primeiros destacan os ecuatorianos, colombianos, bolivianos e peruanos; entre os segundos predominan os marroquís; e entre os terceiros, os máis numerosos son agora os romaneses, seguidos de británicos, búlgaros, alemáns e italianos. Tamén existe un importante colectivo de chineses.

Distribución espacial e actividade de poboación inmigrante: Os estranxeiros concéntranse nas áreas máis dinámicas do territorio español, é dicir, onde hai máis oportunidades de emprego. Destacan especialmente Madrid, xunto do litoral mediterráneo e as illas. Non obstante, os inmigrantes chegaron a practicamente todos os recantos do territorio, malia que a maior parte se concentra nas grandes cidades. Tamén existe un importante número de estranxeiros, sobre todo africanos, en áreas rurais con agricultura intensiva. Polo tanto, a súa localización espacial está moi relacionada co tipo de traballo que desempeñan.

En xeral, os inmigrantes ocupan postos de traballo que non eran cubertos pola poboación española, polo que non hai propiamente unha situación de competencia coa poboación autóctona.

Efectos da inmigración:
  • Os inmigrantes, co seu traballo, contribuíron de forma decisiva ao crecemento económico de España nos anos anteriores á crise económica.
  • Ademais, a chegada de estranxeiros freou o proceso de envellecemento da poboación, xa que entre eles predominan os adultos novos e as súas taxas de natalidade son superiores ás da poboación española. Este feito é importante desde o punto de vista de mantemento do sistema de pensións e Seguridade Social: coa chegada masiva de inmigrantes prodúcese unha diminución da proporción de poboación dependente e un aumento do número de contribuíntes.
Canto á integración social dos inmigrantes, a situación é moi diferente segundo os colectivos, pois algúns poden integrarse moito máis facilmente ca outros en función da súa lingua e a súa cultura.

5) A estrutura demográfica: idade, sexo e actividade económica.

As estruturas demográficas fan referencia á composición da poboación. Adóitanse distinguir as estruturas biolóxicas, é dicir, a distribución da poboación segundo a súa idade e o seu sexo, e as estruturas soioeconómicas, isto é, segundo a poboación sexa activa ou non, estea parada ou empregada e segundo o sector económico no que traballe. O coñecemento da estrutura demográfica dunha poboación (envellecemento, poboación activa, categoría socioprofesional dos seus habitantes, etc.) é fundamental para a organización do territorio. A análise da estrutura demográfica lévase a cabo desde o estudo das características de sexo, idade, actividade socioeconómica e formación da poboación. A estructura da poboación española vai cambiando empuxada pola evolución da dinámica natural e pola incidencia das transformacións socioeconómicas e dos movementos migratorios.

1- A estrutura biolóxica

A idade e o sexo da poboación son variables demográficas con influencia directa na dinámica natural da poboación (natalidade e mortalidade) e no funcionamento dos sistemas económico – sociais (oferta de man de obra, necesidade de bens e servizos – educación, sanidade…-). Pero á súa vez, a estrutura por idade e sexo é o resultado doutras variables demográficas como a fecundidade, a esperanza de vida ou as migraciones.

1) A intensa transformación da estrutura por sexo e idade.
A estrutura biolóxica da poboación española caracterízase por dous fenómenos: feminización e envellecemento da poboación, que, en parte, víronse paliados polo peso crecente dos inmigrantes, persoas mayoritariamente novas e de sexo masculino. A forma máis habitual de representar gráficamente a estrutura biolóxica son as pirámides de poboación.

A. Sexo: maior presenza feminina na estrutura demográfica española.

A principal característica da estrutura por sexos da poboación española é a existencia dun maior número de mulleres que de homes. En España a relación de masculinidade é de 97 varóns por cada cen mulleres. Este predominio das mulleres sobre os varóns ten que ver coa maior esperanza de vida da muller. Nacen máis pícaros que pícaras (106 nenos por cada 100 nenas), pero debido á sobremortalidade masculina (xa desde o momento do nacemento) a sex ratio vaise modificando co aumento de idade, alcanzándose o equilibrio entre sexos en torno aos 50 anos. A partir de entón aumenta a presenza feminina, ata chegar a unha proporción de máis de dúas mulleres de 85 anos por cada varón da mesma idade.

Na última década creceu algo máis a poboación masculina que a feminina debido a apórtelos da inmigración (con maior presencia de varóns), o que fai que, no seu conxunto, a poboación masculina en España achéguese á feminina. A excepción ao predominio feminino dáse nas zonas rurales, onde existe unha maior taxa de masculinidad debido a que é a muller solteira a que máis emigra á cidade, quedándose o varón máis arraigado ao campo.

Existen tamén diferenzas notables entre as sex ratio das distintas comunidades autónomas. Presentan unha maior presenza de varóns aquelas CC.AA. cunha maior inmigración masculina (Murcia, Castilla a Mancha, Baleares, Canarias, Aragón, A Rioja). Pola contra, comunidades con menor presencia de inmigrantes e un maior envejecimiento (Asturias, Galicia, Cantabria e País Vasco) teñen un maior predominio de mulleres.

B. Idade: o progresivo envellecemento da poboación española.

A estrutura por idades da poboación española pon de manifesto o pronunciado e progresivo descenso da poboación nova (0-14 anos), paralelo ao aumento da poboación vella (65 anos e máis), e a gran importancia cuantitativa das xeracións adultas (15-64 anos), en especial as nadas entre 1955 e 1975 (baby boom).

Como resultado diso, España presenta na actualidade unha estrutura por idades envellecida, cunha taxa de envellecemento próxima ao 17% e un índice de envellecemento por encima de 1,15, que evidencia o enorme e crecente peso da poboación vella con respecto á poboación nova.

Este envellecemento da poboación foi un proceso progresivo ao longo do século XX, e acentuado desde os anos oitenta, seguindo con atraso o modelo europeo. Ao longo dese século os mozos reduciron a súa proporción a menos da metade (de 33,5% a 14%), mentres que a proporción de anciáns triplicouse (de 5,2% a 17%).

  • Ata finais do século XIX podese afirmar que a estrutura demográfica española era claramente nova: os anciáns non alcanzaban o 5% da poboación total e os menores de 15 anos achegábanse ao 35%.
  • Desde principios do século XX, e ata finais dos anos 70, as estruturas demográficas mostran un proceso de envellecemento progresivo que maniféstase nunha proporción cada vez maior dos adultos e en menor medida nun aumento tamén da poboación vella; o grupo novo vai diminuíndo a súa proporción, salvo nos anos sesenta “baby boom”. Como consecuencia, o índice de envellecemento aumenta, pero sen presentar aínda a porcentaxe propia dunha estrutura envellecida (a poboación vella non pasa aínda o 10% da poboación).
  • A partir de 1980, España posúe xa unha estrutura demográfica claramente envellecida. Así, no ano 2000 a poboación vella supera á poboación nova, polo que o índice de envellecemento é superior a 1 – é dicir, existe xa máis poboación anciá que poboación nova- . As porcentaxes de poboación adulta (cerca do 70% da poboación total) son os maiores de toda a historia de España.

As causas demográficas deste envellecemento da poboación española radican no baixo índice de fecundidade (1,4 fillos por muller, que non permite a substitución xeneracional e fan que a pirámide de poboación decreza nos grupos de idades máis novas) e no aumento da esperanza de vida (que se sitúa hoxe en torno aos oitenta e dous anos). Aínda así, na última década o aumento da fecundidade e pola inmigración e comezan a ter consecuencias positivas neste campo, producindo un lixeiro rexuvenecemento da poboación.

2) Problemas relacionados co envellecemento da poboación.

O progresivo envellecemento demográfico ten importantes repercusións demográficas, sociais e económicas.

a) Demográficas: a potencialidade de natalidade actual irá diminuíndo, ao incorporarse á idade de procrear xeracións cada vez menos numerosas, o que unido ao aumento da taxa de mortalidade polo envellecemento, ocasionará un crecemento vexetativo negativo da poboación española. Agora ben, o crecemento natural non depende só do potencial de natalidade, senón de decisións persoais
acerca do número de fillos desexados. Iso explica que a finais dos anos noventa déronse con todo as taxas de natalidade máis baixas de toda a historia de España.
Doutra banda, a inmigración de poboación adulta nova, cunha mentalidade máis natalista, pode compensar os posibles déficit nacionais.

b) Económicas: a estrutura demográfica actual supón un incremento da taxa de dependencia. De manterse as actuais tendencias demográficas, cada ano chegarán á idade de traballar menos persoas das que se xubilan, o que incrementará a taxa de dependencia dos anciáns respecto dos activos e, xa que logo, crecerá o gasto das pensións, do sistema sanitario (estancias hospitalarias, medicinas) e dos servizos sociais. Agora ben, ha de terse en conta que o equilibrio deste sistema non depende só do factor demográfico, senón tamén dos niveis de actividade económica – que poden compensarse coa inmigración de man de obra e o necesario aumento da taxa de actividade laboral feminina-. O problema non é tanto demográfico como, sobre todo, económico.

c) Sociais: un dos problemas máis acuciantes é a soledade e aillamento dos anciáns, o que fai imprescindible a ampliación dos programas de asistencia a domicilio, a posta en marcha de residencias a prezos asequibles, a apertura de centros de día, etc.

6) Distribución espacial

A densidad poboacional media española rolda os 80 h/km², pero ao estudar pormenorizadamente como se reparte esta densidad atopamos fortes diferenzas ou contrastes:

  • Contraste entre litoral e interior: as 19 provincias españolas con fachada marítima teñen un terzo da superficie española e un 60% da poboación, cunha densidad media dos 160 h/km². Dentro desta zona litoral hai zonas que son grandes concentracións de poboación: rías galegas, o litoral asturiano e cántabro, o País Vasco costeiro, Barcelona e o seu hinterland, a zona das hortas levantinas e o seu litoral turístico, a Costa do Sol e o Val baixo do Guadalquivir son as zonas máis densamente poboadas. No interior, exceptuando Madrid, a densidade atópase por baixo da media nacional, correspondendo as zonas de máis baixa densidade aquelas nas que a ecoloxía é pouco favorable – zonas montañosas -, e que foron focos tradicionais de emigración.
  • A poboación española é fundamentalmente urbana. Así, o 75% da mesma vive en núcleos considerados urbanos (aqueles que teñen máis de 10.000 habitantes).
  • A poboación española tende a vivir nas grandes aglomeracións urbanas. Dentro do mundo urbano, os focos de inmigración foron as grandes aglomeraciós, por iso son as zonas menos envellecidas e con maior vitalidade demográfica. Así, Madrid e Barcelona (que son os principais centros da xerarquía urbana española), cos municipios do seu hinterland de máis de 50.000 habitantes, concentran o 20% da poboación española; e nas 24 áreas metropolitanas españolas (centros do sistema urbano) sitúase o 51,5% da poboación española. Dende 1985, vénse producindo un fenómeno de relativa redistribución: a poboación estase concentrando nas zonas suburbanas destas grandes cidades e o das cidades medias ou pequenas próximas e dependentes (e sempre ben comunicadas) destas grandes cidades.

568px-Densidades_de_población_en_España_(2007).svg

Advertisements