TEMA RELEVO

  • Comentario guiado dun fragmento de mapa topográfico: identificación das coordenadas xeográficas, máximas e mínimas altitudes, zonas de maiores e menores pendentes, principais cursos fluviais e orientación dos mesmos.
  • Comentario de perfís topográficos: N – S, E – O, Pireneos – Val do Ebro.
  • Mapa litolóxico de España.
  • Debuxos e gráficos con tipos de modelado

MAPA TOPOGRÁFICO

Cerdedilla (Madrid)

Estamos ante o mapa topográfico da localidade de Cerdilla. Un mapa topográfico é unha representación a escala da superficie terrestre nas súas tres dimensións xunto con todos os elementos tanto físicos como humanos que se atopen na súa superficie. O relevo represéntase mediante liñas isopletas que unen puntos coa mesma altura (curvas de nivel). O resto de elementos representados no mapa realízase mediante anotacións toponímicas e símbolos e cores convencionais (xa sexan puntuais, liñais ou de superficies) que veñen descritos na lenda, así como a escala que, ademais de en versión numérica (1: 15.000, ou sexa, un cm neste mapa equivale a 15.000 cm ) tamén presenta unha escala gráfica, que nos permite unha percepción rápida das distancias reais cartografiadas neste mapa.

O emprazamento concreto do espazo cartografiado, nos mapas topográficos vén sinalizado co número da folla (o territorio español está mapeado en 1078 follas) e o seu nome (o municipio de maior poboación da área cartografiada). No caso que nos ocupa, non aparece o número da folla.

No referente á lenda que acompaña a este mapa, aparece unha simboloxía variada que podemos agrupar baseándonos no tipo de representación usada:

  • Símbolos puntuais: utilízanse para localizar elementos do mapa claramente definidos e delimitados. No noso mapa úsano para representar elementos como: Canteira, cemiterio, curral, edificio illado, pozo, piscina, depósito,…
  • Símbolos liñais: Estradas, camiños, sedas, curva de nivel, límites no uso do chan, via de ferrocarril, límites municipais, ríos, etc.
  • Símbolos zonais: No noso mapa son usados para identificar o tipo de vexetación (coníferas e terreos claros con árbores) polo que adoitan abarcar espazos relativamente amplos.

A cor asignada aos símbolos tamén é un recurso utilizado para enriquecer ou ordear a información da lenda. A cor azul asígnaselle a elementos naturais ou humanos relacionados co auga, o verde coa vegetación, o vermello con construcións de carácter urbano ou doutro tipo, etc.

A análise dos elementos do medio físico cartografiados neste mapa permítenos realizar as seguintes consideracións:

O relevo: A curva de maior cota sitúase na parte norte do mapa, onde se alcanza unha altura de 1.330 metros. Evidentemente, atopámonos ante unha paisaxe de montaña. Observamos un claro contraste entre a parte norte e o resto do mapa:

No norte, as curvas de nivel aparecen máis unidas, indicándonos a existencia de pendentes máis abruptas, así como zonas onde se intercalan barrancos e interfluvios. A toponimia ofrécenos información adicional, pois nela alúdese a términos claramente vinculados co tipo de relevo, como é o caso do Cerro do Curral de Don Simón. Sabemos que un cerro é unha elevación montañosa de escasa envergadura, pois generalmente desde a súa base á cima non adoita superar os 200 metros

No resto do mapa, as curvas de nivel aparecen máis separadas, indicándonos a existencia de pendentes máis suaves e ata, algúns espazos relativamente llanos, localizados principalmente na parte central e coincidindo coa zona urbana e as súas alrededores. Podemos deducir que se trata dun fondo de val ou unha zona situada ao pé dun escarpe, onde os depósitos sedimentarios aportados polos ríos e arroios han con- tribuido a allanar o relevo.

A vexetación: Aténdonos á información explicitada no mapa, a vegetación non é moi densa, alternando os claros con zonas arboredos, que se localizan principalmente nas ladeiras orientais. Con todo, a toponimia ofrécenos algunhas pistas sobre a posible existencia, noutros tempos, de formacións boscosas, localizadas nas zonas de maior altitude ao norte do espazo cartografiado. Así, términos como Os Carballos ou Casa Forestal, poden facer alusión á existencia de carballeiras nesta zona. Isto á súa vez, de confirmarse, pódenos indicar datos sobre a localización do espazo e das súas condicións climáticas, pois os carballos, a estas altitudes, son característicos das áreas de montaña da España mediterránea. Soportan ben as baixas temperaturas, sempre que estas non se extremen, e son esixentes en humidade. As montañas do área mediterránea constitúen islotes húmidos dentro da aridez deste clima, xa que a altitude é un factor que contribúe ao aumento das precipitacións.

A hidrografía: No mapa, representados mediante liñas azuis, podemos observar un río e varios arroios, na súa maioría cunha caudal continuo. Aínda que a escasa calidade do mapa e o limitado da zona representada non nolo permite asegurar, todo indica que nos atopamos ante unha rede hídrica xerarquizada, onde os diversos arroios terminan por confluír no río principal (Río Navalmedio), contribuíndo á alimentación da súa caudal. A propia diferenciación toponímica entre río e arroios, invítanos a pensar na existencia desta jerarquización.

O clima: Como xa suscitamos ao comentar a vegetación, a zona está insere no clima mediterráneo continentalizado, propio do interior da Península e caracterizado polas escasas precipitacións, que se concentran nos meses de outono e inverno, con estación seca nos meses de verán, así como unha significativa amplitud térmica propiciada pola súa lejanía do mar. Con todo, non debemos esquecer que nos atopamos nunha zona de montaña, onde a altitude actúa como elemento modificador, facendo que as temperaturas diminúan e aumentando o aporte de humidade.

Os chans: O mapa non nos aporta unha información explicita, con todo, aténdonos ás características do relevo, a cobertura vegetal e ás condicións climáticas, podemos deducir a existencia de zonas espidas ou con escasos chans, localizadas nas zonas de maior pendente, así como unha maior acumulación edáfica nas zonas máis chas localizadas ao pé dos escarpes ou nos fondos de val. Polos mesmos motivos, tamén podemos deducir que estes chans non deben ser moi evolucionados.

A análise dos elementos humanos cartografiados neste mapa permítenos chegar a esta conclusións:

En canto ás actividades económicas, non hai signos que evidencien actividade agrícola, polo menos significativa, con todo, na toponimia atopamos términos como a Dehesilla ou Curral de don Simón, que evidencian un uso ganadero tradicional e quizais actual. Ademais, é característico de moitas zonas de montaña españolas a existencia de aprovechamientos ganaderos, que se adaptan con maior facilidade que os agrícolas a este tipo de ambientes. Doutra banda, aínda que o mapa non ofrece datos relevantes que o confirmen, a especial localización de Cercedilla e a súa accesibilidad por estrada e tren, así como a multitude de carreiros que observamos, invítanos a pensar a posible existencia de actividades relacionadas co lecer vinculado ao goce das zonas de montañas que lle franquean.

No referente ás vías de comunicación, observamos como o núcleo poblacional esta comunicado por unha estrada de carácter local e unha vía de ferrocarril, que facilitan as súas comunicacións. Observamos outras estradas en pártea norte do mapa, unha, a da parte oriental, que accede ao embalse, e outra, na parte occidental, que serpentea camiño das paisaxes montañosos que intuímos localízanse ao norte da zona cartografiada. Ademais destas vías principais, atopámosnos/atopámonos con outras de menor rango, como os camiños carreteros e os carreiros. A especial presenza destes últimos, invítanos a pensar que esta zona puido formar parte dunha importante rede de comunicacións en séculos pasados.

Constatamos a existencia de obras hidráulicas como pozos, depósitos e un embalse, cuxo dique tapona o curso do río Navalmedio. A presenza deste tipo de obras é difícil de relacionar con actividade agraria, pois no mapa non hai evidencias de actividade agrícola e aínda menos de regadío. Tampouco observamos liñas eléctricas de alta tensión que partan da presa, polo que creemos que a principal función desta é almacenar as augas do río para o abastecemento do núcleo poblacional e, por que non, para canalizalas cara a algún outro lugar fóra dos límites deste mapa. Na parte sur do mapa tamén podemos ver unha liña eléctrica e algunhas construcións de carácter público, como o polideportivo e o cemiterio.

O poboamento concéntrase no cadrante suroeste na súa gran maioría e ocupando os relevos de pendentes máis suaves. Observamos a presenza de dous núcleos de poboación separados polo río ou arroio (non o podemos confirmar, pois o mapa non o permite). No núcleo oriental chama a atención a existencia dunha edificación circular e amplos espazos abertos entre construcións, todo o conxunto situado nun promontorio, pois a disposición das casas que o rodea dispóñense seguindo as curvas de nivel, adaptación característica dos planos urbanos a este tipo de elevaciones. Na periferia a este espazo central, podemos observar un plano urbano máis regular, favorecido probablemente pola existencia dun relevo máis llano. Ademais, a utilización do término colonia para denominar a estes barrios, engadido á presenza de espazos libres entre construción e construción, invítanos a pensar que se trata dunha zona residencial caracterizada por unha tipología constructiva con claro predominio de vivendas unifamiliares tipo bungalow. É polo que deducimos que, probablemente, moitas destas vivendas teñan un carácter de segunda residencia, ocupadas os fins de semanas ou en periodos vacacionales. Tamén resulta factible concluír que a zona cartografiada forma parte dun espazo de montaña relativamente próximo a unha gran cidade, polo que un certo número dos seus residentes optaron fixar a súa segunda residencia ou a súa residencia habitual nesta contorna, lonxe do estrés urbano e buscando un ambiente máis apracible e en contacto coa natureza.

COMENTARIO PERFÍS TOPOGRÁFICOS

O perfil representa un corte da Península Ibérica en sentido norte-sur. Seguindo esta orientación o primeiro que atopamos é a costa cantábrica. Trátase dunha costa rectilínea caracterizada polos acantilados e rasas. Os acantilados son costas que penetran cunha forte pendente no mar e as rasas son serras graduadas paralelas á costa.
A pouca distancia da costa atopamos unha elevación que identificamos coa cordilleira cantábrica, a cal presenta dous sectores ben diferenciados. O sector oeste, o macizo asturiano, é de materiais paleozoicos, que formaban parte do zócolo da Meseta e rexuveneceron na oroxénese alpina. No seu extremo occidental, a diferente dureza dos materiais deu lugar a exemplos de relevo apalachense. No seu extremo oriental existe un grande afloramento de calcarias primarias que constitúen os Picos de Europa, onde se atopan as maiores altitudes da cordilleira (2.648 m. no pico Torre Cerredo). O sector leste da cordilleira, a montaña cantábrica, é de materias secundarios calcareos, que foron depositados polo mar no bordo da Meseta durante a era secundaria e se pregaron na oroxénese alpina. Neste sector hai exemplos de relevo xurásico.

O seu desnivel cara ó sur é menos acentuado xa que a Meseta ten unha ampla zona de altas terras (entre 800 e 600 metros) dividida en dous sectores polo Sistema Central: a submeseta norte, percorrida de Leste a Oeste pola rede fluvial do Douro, e a submeseta sur, lixeiramente accidentada pola elevación observada no perfil que identificamos cós Montes de Toledo e que separa dous altiplanos surcados pola rede fluvial do Texo (norte) e pola conca hidrográfica do Guadina (sur).

A Meseta é unha elevada chaira, resto do antigo Macizo Hespérico, xurdido na oroxénese herciniana da era primaria, arrasado pola erosión e convertido en zócolo ou meseta deformada e destruida en gran parte durante a oroxénese alpina da era terciaria, de modo que dentro dela poden diferenciarse o antigo zócolo paleozoico, as concas sedimentarias e as serras interiores.

O antigo zócolo paleozoico aflora polo lado occidental da Meseta, onde a erosión varreu a cobertoira de materiais terciarios depositada sobre o zócolo e deixou ó descuberto os materiais primarios: granito, lousa e cuarcita. O relevo está constituido por penechairas que son superficies de erosión moi suavemente onduladas, sen a penas diferencia de altura entre os vales e os interfluvios. Nestas penechairas os ríos que atravesan a Meseta crearon fondas gargantas ó encaixarse sobre materiais duros.

Polo lado oriental da Meseta a oroxénese alpina provocou fallas e o afundimento dalgúns bloques do antigo zócolo que enchéronse con sedimentos terciarios, brandos na parte inferior (arxilas, xesos e margas) e duros na parte superior (calcarias) e deron lugar a un relevo de páramos, campiñas e costas.

As serras interiores da Meseta son as dúas elevacións que identificamos como Sistema Central e Montes de Toledo. Formáronse na era terciaria cando, como consecuencia da oroxénese alpina, o zócolo da Meseta experimentou fracturas e fallas que elevaron algúns bloques. Ambos son de rochedo primario (granito, lousa e gneis) e teñen cumes suaves, posto que son superficies de erosión levantadas.

O Sistema Central é, como pode observarse no perfil, un relevo máis vigoroso, que divide a Meseta aproximadamente pola súa metade. As serras máis destacadas son Somosierra, Guadarrama, Gredos (2.592 m. no pico Almanzor), Peña de Francia e Gata. Os Montes de Toledo, de menor altura -uns 1.400 m.-, dividen en dous a submeseta sur, separando -como xa dixemos- a conca do Texo da do Guadiana.

No bordo meridional da submeseta sur atopamos Serra Morena que non é propiamente unha cordilleira, senón un brusco banzo que separa a Meseta do val do Guadalquivir. Trátase dunha gran flexión fracturada en moitos puntos, producida polo empuxe desde o sur ó levantárense as cordilleiras Béticas. O rochedo é paleozoico, de cor escura, ó igual que a súa vexetación (xara). Ambas as dúas características danlle o seu nome. Vista desde o norte – dende a Meseta-, Serra Morena ten escasa entidade montañosa -uns 700 m.-; pero vista desde o sur aparece como un relevo alto e escarpado de 1.200 m. que cae bruscamente na depresión do Guadalquivir.
A depresión do Guadalquivir era unha conca ou fosa prealpina que, trala oroxénese terciaria, quedou entre o macizo antigo e a cordilleira alpina. Ten forma triangular e un relevo practicamente horizontal -a súa altura oscila entre os 150 e os 250 m.-. A depresión, que é paralela ás cordilleiras Béticas, estivo primeiro aberta ao mar. Logo converteuse nun lago litoral ou albufeira e máis tarde, por colmataxe, en marismas pantanosas. Encheuse con potentes espesuras de sedimentos terciarios e cuaternarios como arxilas, calcarias e margas mariñas. O predominio dos materiais arxilosos dá lugar a campiñas suavemente onduladas que, cando xorden os mantos de calcaria, forman mesas e cerros testemuña ou outeiros.

No bordo sur da depresión do Guadalquivir atopamos as cordilleiras Béticas, que presentan unha gran complexidade xeolóxica e as maiores alturas da Península. Os seus pregamentos orixinaron dous grandes conxuntos: a cordilleira Penibética e a Subbética.

A cordilleira Subbética, no interior, é de materiais secundarios depositados polo mar na fosa bética. Estes eran alternativamente duros (calcarias) e brandos (margas) que ao pregarse e erosionarse deron lugar a un relevo quebrado e irregular. As serras máis destacadas son as de Cazorla, Segura, Sagra e Máxima.

Entre as dúas cordilleiras atópase unha depresión -intrabética- fragmentada en varias depresións pequenas (foxas de Ronda, Antequera, Guadix e Baza), cheas de materiais terciarios, que dan lugar a unha paisaxe de badlands, dada a aridez do clima.

A cordilleira Penibética bordea a costa. Está formada por materiais paleozoicos pertencentes ó antigo macizo herciniano bético-rifeño levantados na oroxénese alpina. Nesta cordilleira atópase Serra Nevada, cos picos Veleta e Mulhacén que con 3.482 m. é a maior altitude da Península.

Finalmente atopamos ao sur desta cordilleira a costa mediterránea identificada có sector bético xa que este se estende desde Xibraltar ata ó cabo de La Nao, na costa levantina. Trátase dunha costa acantilada determinada polos relevos das cordilleiras Béticas, que discorren paralelas a ela. Os acantilados alternarn con longas seccións de costa baixa, que forman unha estreita chaira litoral creada polas abundantes achegas das cordilleiras Béticas.

MAPA LITOLÓXICO DE ESPAÑA

Trátase dun mapa temático corocromático, no que se utilizan cores (ou tramas) para expresar calidades do terreo (neste caso o tipo de rochedo da Península). Para representar a variedade litolóxica usáronse varias cores:

  • Vermello: áreas de predominio de rochas silíceas.
  • Verde: áreas de predomínio de rochas calcarias.
  • Ocre: áreas de predomínio de rochas arxilosas.

O relevo que atopamos na península é o resultado dunha serie de etapas oroxénicas e de erosión que se foron alternando durante millóns de anos. En cada área vanse modelar distintos tipos de relevo en función das características da rocha e do seu comportamento ante a erosión.

En primeiro lugar, na área sílicea atópanse materiais precámbricos e paleozoicos ( os mais antigos da península xa que se formaron na oroxénese herciniana) que son rochas ígneas ou magmáticas (consecuencia do arrefriado da lava) e metamórficas (fórmanse a partir da transformación das rochas ígneas e sedimentarias, son as mais duras e compactas). Nas ígneas, segundo a súa formación, pódense diferenciar dous tipos: a extrusiva que se solidificada no exterior (como exemplo atopamos o basalto) , e a intrusiva que se solidifica no interior (como exemplo temos o granito).

Esta área esta localizada na zona oeste peninsular (Galicia, León, Estremadura e Huelva) con ramificacións no occidente da Cordilleira Cantábrica, o Sistema Central, os Montes de Toledo e Serra Morena. Ailladamente pódese atopar noutras áreas de orixe antiga como o Pireneo Axial, sectores do Sistema Ibérico, Cordilleira Costeiro Catalá e Cordilleira Penibética. En toda esta área a rocha predominante é o Granito aínda que tamén hai lousa, cuarcitas e gneis.

Nesta área danse dous tipos de relevos: nuns casos, o granito é alterado químicamente e en profundidade pola auga, de tal xeito que os seus cristais descomponse e transfórmase en areas pardoamarelentas, poden acadar grandes espesores en vales e en zonas de pouca pendente. Noutros casos altérase a partir das diaclasas ou fraturas da rocha, que varía segundo a altitude: nas áreas de alta montaña, as rochas rompen ao filtrarse a auga polas fraturas e ao xearse aumenta de volume e rómpeas. De aquí fórmanse cristas agudas, escarpadas e dentadas, canchales ou acumulacións de rochas rotas ao pé da montaña.

Nas zonas menos elevadas, se se produce a partir de diaclasas paralelas á superficie, o granito desfaise, xerando unha paisaxe suavemente ondulada, de formas redondeadas (domos). Se as diaclasas son perpendiculares, fórmanse bólas, se se amontoan unhas sobre outras forman berrocais, nos que son típicos os tores (amoroamento de bólas) e as rochas cabaleiras (bólas en equilibrio sobre outras de superficie máis pequena). Outras veces as bólas disponse de xeito desordenado na ladeira ou ao pé da montaña (caos granítico).

A área calcárea está formada por sedimentos da era secundaria pregados durante a terciaria, na que se deu a oroxénese alpina (afecta tanto aos macizos antigos como aos materiais que se foron sedimentando aos pés dos macizos). Os terreos calcáreos forman unha “Z” investida que se estende polos Prepireneos, os Montes Vascos, o sector oriental da Cordilleira Cantábrica, o Sistema Ibérico, parte da Cordilleira Costeiro-Catalá e a Cordilleira Subbética.

A rocha predominante é a calcaria, unha rocha dura que se fractura formando gretas e que se disolve facilmente coa auga de choiva. Orixina un relevo complexo, relevo cárstico con formas características dando lugar a formas superficiais (lapis e dolinas) e formas subterráneas (simas e covas).

Finalmente a área arxilosa está formada por materiais sedimentarios de fácil erosión comoas arxilas, margas e xesos. Foron materiais depositados a finais do Terciario e no Cuaternario. Áchase nas depresións do Douro, Texo, Guadiana, Ebro e do Guadalquivir, en zonas afundidas e chairas costeiras mediterráneas.

O relevo da área arxilosa é basicamente horizontal, xa que son terreos non afectados por pregamentos posteriores. A súa erosión é rápida, debido á brandura dos materiais. Os ríos abren vales que separan estruturas horizontais, que son pronto desgastadas, dando lugar a relevos suavemente ondulados (cárcavas ou badlands, mesas, muelas e cerros testemuñas).

Advertisements