Felipe IV

FIV(Valladolid, 1605 – Madrid, 1665) Rei de España (1621-1665), fillo e sucesor de Felipe III. Durante o longo e crucial reinado de Felipe IV a monarquía hispánica, na pendente da decadencia económica e política, viviu os últimos esplendores do Século de Ouro e houbo de aceptar a perda da hexemonía en Europa, despois de guerras esgotadoras e unha grave crise interna.

Felipe IV, sensible e intelixente por natureza, escudaba a súa timidez, como o seu avó Felipe II, tras a compostura cerimonial. Foi moi bo deportista, gran xinete e apaixonado pola caza. A súa evolución física e anímica pode seguirse nos numerosos retratos de Diego Velázquez, o seu pintor de cámara, que o inmortalizaría en diversas actitudes. Amante dos praceres e de vontade un tanto débil, pero dotado dunha notable cultura e afeccionado á música e ao teatro, a súa profunda relixiosidade estivo sempre en conflito co seu temperamento sensual. As derrotas e desgrazas da monarquía agudizaron o seu sentimento de culpabilidade. Segundo constátase na súa correspondencia con sor María Jesús de Ágreda, estaba convencido de que aquelas eran, en boa parte, un castigo divino polos seus pecados.

Aínda que nalgunhas etapas da súa vida interveu directamente nas cuestións de goberno, polo xeral (e do mesmo xeito que o seu pai), Felipe IV cedeu os asuntos de Estado a validos, entre os que destacou Gaspar de Guzmán, conde-duque de Olivares, quen realizou unha enérxica política exterior que buscaba manter a hexemonía española en Europa. A política de Olivares, a quen Felipe IV mantivo no poder ata 1643, renovaba a tradición do imperialismo de Felipe II e reaccionaba contra o pacifismo, considerado claudicante e lesivo, da etapa anterior. A idea de Olivares era fortalecer a monarquía católica mediante a unificación dos recursos humanos, económicos e militares dos seus diferentes reinos, baixo o sistema de goberno castelán, máis absolutista. Para iso puxo en marcha todos os recursos de Castela e solicitou a contribución dos demais reinos da monarquía (Unión de Armas, 1624), a pesar de vulnerar así os seus privilexios.

Finalizada a tregua dos Doce Anos coas Provincias Unidas (1621), renovouse a guerra que, tras o sitio e rendición de Breda por Antonio de Spínola (1624-1625), alargouse sen éxitos contundentes de ningún bando. Paralelamente, os terzos españois loitaban en Alemaña en apoio dos Habsburgo austríacos (guerra dos Trinta Anos) e en Italia (guerra de Sucesión de Mantua, 1629-1631), onde se fixo evidente a rivalidade entre España e Francia. Doutra banda, a ascensión ao trono inglés de Carlos I provocou a continuación de hostilidades entre España e Inglaterra (ataque inglés a Cádiz, 1625).

A vitoria española fronte aos suecos en Nördlingen (1634) pareceu anunciar un triunfo definitivo dos Habsburgo en Alemaña, o que motivou a inmediata intervención de Francia, que declarou a guerra a España (1635). O cardeal-infante don Fernando, irmán de Felipe IV, estivo ás portas de París (1636), pero retirouse por escaseza de recursos. Francia tomou entón a iniciativa e, en 1638-1639, os exércitos franceses ocuparon o Rosellón, mentres que a escuadra holandesa do almirante Tromp derrotaba á española nas Dunas (1639).

Olivares, nun agónico intento de gañar a guerra, obrigou a Portugal e aos reinos da Coroa de Aragón a contribuír aos gastos da contenda, sen respectar os privilexios das devanditas provincias da monarquía. Por este motivo, en 1640, o principado de Cataluña rebelouse contra Felipe IV, do mesmo xeito que Portugal. O fracaso das tropas que debían sufocar as rebelións en 1643, motivou a caída de Olivares e a súa substitución por Luís de Haro.

Polo Tratado de Westfalia, España recoñecía a independencia das Provincias Unidas. Con todo, a guerra contra Francia continuou. En 1653 Francia, aliada á república inglesa de Cronwell, retomou a iniciativa na contenda (conquista inglesa de Xamaica en 1655, vitorias sobre os españois nas Dunas e Dunkerque 1658) e obrigou a España a asinar a paz dos Pireneos (1659), pola que se cedía o Rosellón, parte da Cerdaña e dos Países Baixos a Francia, o que acabou coa hexemonía española en Europa. Nos últimos anos do reinado de Felipe IV tentouse en balde a recuperación de Portugal, cuxa independencia se recoñeceu en 1668, morto xa o monarca.

Na orde interna, a pesar de seguir unha política reformista, a monarquía española de Felipe IV viuse envolvida nunha recesión económica que afectou toda Europa, e que en España notouse máis pola necesidade de manter unha custosa política exterior. Isto levou á subida dos impostos, ao secuestro de remesas de metais preciosos procedentes das Indias, á venda de xuros e cargos públicos, á manipulación monetaria, etc.; todo con tal de xerar novos recursos que puidesen paliar a crise económica.

Discutible como gobernante, Felipe IV presenta un perfil máis favorable como esteta e mecenas intelixente e refinado. O seu mecenado sobre Velázquez e outros pintores e escritores contribuíu ao brilo do Século de Ouro. Incrementou notablemente a pinacoteca real, da que se nutriría o Museo do Prado (Madrid), adquirindo uns oitocentos cadros para o Palacio do Bo Retiro, un palacio de recreo na aforas de Madrid cuxa construción impulsou Olivares para resaltar a grandeza do “rei planeta” como un ambicioso proxecto artístico. En canto ao teatro, a representación de comedias con gran aparello escenográfico, tan do gusto barroco, foi habitual na Corte na década de 1630. Toda unha gran xeración de autores dramáticos, encabezada por Calderón da Barca, foi coetánea de Felipe IV, quen foi tamén gran afeccionado á música e autor dalgunhas composicións.

Enlaces curiosos sobre Felipe IV

O balcón da Praza Maior de Madrid que Felipe IV mandou construír para a súa amante «A Calderona»

O Rei que tivo 42 fillos

Advertisements